Kategoriler
Bilim & İnsan

Tıbbın gelişim hikayesi: Bitkiler ve sağaltım

Tıbbın gelişim hikayesi ile ilgili yazı dizimizin son bölümündeyiz. Önceki yazılar için 1 ve 2'ye tıklayabilirsiniz. Bitkilerle hastalıkları tedavi etme, tıbbın en eski biçimi olabilir. İlk insanlar bunu içgüdüleriyle ve hasta hayvanların yediği bitkileri görerek, deneme ve yanılma yoluyla öğrenmişlerdir. Mısır'ın, Babil'in ve Çin'in en eski tıbbi metinlerinde yüzlerce şifalı bitki sıralanmıştır. Ancak gerçek hayatta seçenekler sınırlıydı. Kimi bitkiler ender bulunur ya da yılın çok kısa bir döneminde yetişirdi. Kimi bitkilerin ise yalnızca belli kısımları, örneğin genç yaprakları ve taze kökleri işe yarardı. Kurutulduktan ya da toz haline getirildikten sonra hepsi aynı etkiyi yapmıyordu. 

Tıbbın gelişim hikayesi
Şifalı bitkiler uzak doğu bölgesinde hala kullanılıyor.

Tıbbın gelişim hikayesi

Şifalı bitkiler pişirilerek veya taze olarak yenebilir, çay olarak içilebilir, buharı koklanabilir, deriye merhem olarak uygulanabilirdi. Günümüzdeki incelemeler pek çok eski şifalı bitkinin tıbben etken maddeler içerdiğini göstermiştir. Bugün de ilaçların kaynağını bitkiler oluşturur. 

Tıbbın gelişim hikayesi
Kara Kohoş

Çok amaçlı bitkiler

Kara Kohoş, Kuzey Amerika Yerlilerinin geleneksel ilacıdır. Acıyı, özellikle sinir ve kas ağrısı ile artrit ve baş ağrılarını dindirir. Kramplara, diğer kas kasılmalarına ve astıma yararlıdır, ayrıca öksürük, boğaz ağrısı ve batmayı azaltır. Avrupa'ya 19. yüzyılda getirilmiş ve tıbbi şifalı otlar arasında yer alarak önemli doğal eczalardan olmuştur. Hazır ilaçların bir çoğunun yapımında kurutulmuş kökleri ve yer altındaki sapları kullanılır. 

Tıbbın gelişim hikayesi
Peyote

Şaman ilaçları

Şaman ve diğer büyücü doktorlar sıklıkla halüsinojen özellikleri olan bitkileri sağaltım törenlerinde kullanırlardı. Bitkinin etkisiyle girilen trans benzeri bu durumda şamanın hastalığa neden olan veya hastanın iyileşmesine yardım eden tanrılar ve ruhlarla iletişim kurabildiğine inanılırdı. Yaygın olarak peyote denilen bu dikensiz kaktüs Meksika'da ve ABD'nin güneybatısında yetişir. Bazı Kuzey Amerika Yerlileri ve Aztekler tarafından kullanılan ve zihinde değişiklik yapan kimyasal meskalin ilacının kaynağıdır. Pek çok ülkede bu bitkiyi bulundurmak yasaklanmıştır. 

İLGİLİ:  Kutup Yıldızı (Polaris): Özellikleri ve konumu

Doğal pansumanlar

Emici yapraklar ve yosunlar tarih öncesi çağlardan beri yaraları örtmekte ve lapa yapmakta kullanılmıştır. Papaya bitkisel ilaç karıştırılır ve emdirilir, daha sonra gerekli yere konurdu. Günümüzde Meksika diye bilinen Aztek bölgesinde 1570'lerde dahi sağaltıcılar vücuttan zehirleri ve kötü ruhları çıkarmak için bacağa lapa koyuyordu.

Doğal iğneler

Bitkilerin hem ilaçla ilgili hem de fiziksel kullanımları olabilir. Bazı Avustralya Aborijin ve Afrika kültürlerinde sivri dikenler, geniş ucuna asma veya sarmaşık iplikleri sıkıştırılarak yaraları dikmekte kullanılırdı. Kenya'ya ait olan bazı dikenler ise köze konularak daha da sertleştiriliyordu. Böylece üzerlerindeki mikroplar da öldürülmüş olurdu. 

Hamamelis Virginiana
Hamamelis Virginiana

Yaralar için güvercin ağacı

Çalı boyundaki bu ağaççık Kuzey Amerika Yerlileri tarafından yüzyıllar boyunca kanamayı, bereleri ve yanıkları tedavi etmede kullanılmıştır. 18. yüzyıldan başlayarak kullanımı Avrupa'da ve başka yerlerde yaygınlaşmıştır. Günümüzde yapraklarından ve kabuğundan elde edilen öz, yaralar, varis ve hemoroid için ticari kremlerde ve pomatlarda kullanılmaktadır. Güvercinağacı dokuları "kurutarak" büzülmesine sebep olan ve kanamayı durduran bir doku ve damar sıkıştırıcıdır. 

Eucalyptus Globulus
Eucalyptus Globulus

Her derde deva Okaliptüs

Okaliptüs (sıtma ağacı) yaprakları Avustralya yerlilerinin geleneksel ilacıdır. Ateş düşürmek için kullanılır; ezilen yaprakların buharı solunum yolları enfeksiyonunda mukusun tıkadığı burnu, boğazı ve diğer yerleri açmak için koklanır; yaralar ve iltihaplar için antiseptik lapa yapmada kullanılır; kaynatılarak, çeşitli yutulabilecek karışımlar da yapılır. Okaliptüs ağaçları Batı'ya 19. yüzyılda gelmiştir. Rus araştırmaları, bazı türlerinin grip virüslerine ve sıtmaya, bazılarının ise bakterilere karşı etkili olduğunu göstermiştir.

Koka ağacı
Koka ağacı

Koka çiğnemek

Peru'da bulunan gümüş bir figürde Güney Amerika'da koka yaprağı çiğnemek açlığı ve yorgunluğu gidermede, acıyı ve bitkinliği dindirmede geleneksel bir yöntemdir. Koka çalısı olan Erythroxylon coca günümüzde yapraklarındaki tıbbi kimyasal uyuşturucu alkaloitler için Afrika, Güney Doğu Asya ve Avustralya'da yetiştirilmektedir. Uyuşturucu kokain kaynağı olarak yasa dışı şekilde yetiştirilse de yasal kısıtlamalarla da yetiştirilir, işlenir ve reçetelenir. 

İLGİLİ:  Hayvanlar birbirini nasıl tanıyor ve ayırt ediyor?

İnkalar da tıbbi dinsel törenlerde zihni etkileyen maddeler kullanmışlardır.

Kola yemişi.
Kola yemişi.

Kola kabuklu yemişi

Batı Afrika kökenlidir. Afrika, Asya ve Güney Amerika'da yaygın olarak iştah açıcı ve yorgunluk giderici olarak kullanılırlar. Genellikle bütün olarak çiğnenir veya toz haline getirilip çay olarak içilir. Bu yemişlerde kahvedeki uyarıcı, yani kafein bulunur.

Mochica doktoru
Mochica doktoru

Bitki seçimi

Sağaltıcı törenin en önemli bölümü hangi şifalı bitkinin seçileceğiydi. Yukarıda Güney Amerika yerlilerinden Mochica uygarlığından bir sihirbaz doktorun tedavi için gerekli olan bitkileri seçmeden önce hastasını muayene edişi bir seramik kapla gösteriliyor. Sağaltıcı veya şamanlar, hangi tıbbi bitkilerle nasıl ilaç hazırladıklarını ve nasıl kullandıklarını sır gibi özenle saklarlardı çünkü bu bilgisi köydeki gücü ve mevkisine katkıda bulunuyordu.

Yazar Berkay Alpkunt

Coğrafya ve astronomi üzerine geniş kapsamlı içerikler hazırlıyor. Diğer ilgi alanları canlı hayatı, bilim tarihi ve ülkeler olarak sıralanır. Aynı zamanda bağımsız video oyunlarına ilgilidir.