Kategoriler
Bilim & İnsan

Paul Ehrlich | Sihirli mermi, frengi, immünoloji, kemoterapi ve hematoloji

Paul Ehrlich muhteşem bir bilim insanıdır. 2001 yılında, Nobel Vakfı'nın üyeleri, son yüzyıl içinde insanlığa en çok yararı dokunan Nobel sahiplerini gözden geçirmekteydi. Tıp ve fizyoloji dalında ödül veren komitenin eski başkanı ve Nobel komitesinin en kıdemli üyesi olan Rolf Luft, Paul Ehrlich'i (1854-1915) özellikle "yaratıcılığından" ötürü bu listenin en başına koydu. Ehrlich'in bilim alanına yaptığı kavramsal ve pratik katkılar o kadar fazlaydı ki, bunların arasından sadece birini seçip onu bu listenin başına koymak başlı başına bir ikilemdi. Bütün bu katkıları, aslında onun ne kadar dahi ve üstün yetenekli biri olduğunu da kanıtlıyor. İşte onun sıra dışı fikirlerinin kısa bir listesi:

Paul Ehrlich'in bilime katkıları

  • "Sihirli Mermiler" kavramını ve terimini ortaya atması
  • "Hücre Zarı Reseptörleri"ni kavramlaştırması
  • İlk frengi tedavisini bulması
  • İmmünoloji (bağışıklık sistemi) biliminin temellerini atması
  • Kemoterapiyi bulması
  • Hematolojiyi (kan bilimi) kurması
  • Antitoksinleri kullanarak difteri hastalığını tedavi etmesi

Kendisi tam anlamıyla bir fikir adamıydı, büyük bir deneyciden çok büyük bir kuramcıydı.

İLGİLİ:  Plüton: Cüce gezegenin özellikleri, yüzeyi, atmosferi ve uyduları

20. yüzyılın başlarında, hastalıkları etkili olarak tedavi eden çok az kimyasal ilaç bulunuyordu. Bunun yanında tabii ki ağrı kesici olarak aspirin ve morfin bulunmaktaydı; yüksük otu yaprağının kalbi "güçlendirdiğini", amilnitratın ağrılı kalp spazmı sırasında koroner damarları genişleterek rahatlama sağladığı hep bilinmekteydi. Akut gut tedavisinde kolsişin kullanılırdı, demirin güç veren bir kimyasal olduğu biliniyordu; sinameki ve diğer bitkilerden elde edilen iç sürdürücü ilaçlar uygulanmaktaydı; sıtma tedavisinde kinin kullanılıyordu, frengi ve saç kıran hastalıklarının tedavisinde ise cıva.

Bu tedavilerin tümü bitkisel ilaçlardan türemişti. Hekimlerin hastalıklara karşı verdiği birçok ilaç bulunuyordu, fakat bu ilaçların çoğunda gerçek tedavi etme özelliği yoktu.

"Sihirli mermiler"

paul ehrlich magic bullets sihirli mermiler
Paul Ehrlich'in magic bullets, sihirli mermiler anlatımı

Savaşılacak "düşmanları" ortaya çıkaran hastalıklara karşı acilen bağışıklık yaratma ihtiyacıyla mikrop teorisi kullanıldı (insana zararı olmayan mikroorganizmalarla vücuttaki antikorların artırılması). Bu hamle gerçek tedavici edici ilaçları ortaya çıkardı ve tedavi bilimini şu an ki noktasına taşıdı. Paul Ehrlich, bakteriyoloji ve immünoloji bilgisinden ve Alman kimya sektörüyle olan yakın ilişkisinden yola çıkarak, bu devrimi kişisel çabalarıyla başlatan ilk kişi olmuştur.

İLGİLİ:  Genetik ve çevrenin çocuğun yiyecek seçimine etkisi

Paul Ehrlich'in bilim alanına yaptığı tüm katkıların temelinde, kimyasal yapıların birbirine benzemeyen biyolojik aktivitelere izin verdiği "seçici toksisite" kavramı yatmaktaydı. Antijen-antikor tepkimelerindeki belirlilik ve metilen mavi ve diğer anil boyalarla boyanan dokuların seçiciliği karşısında oldukça şaşırmıştı. Bir biyolojik aktivitenin belirliliğinin kimyasal yapıyla yakından ilgili olduğu konusunda ikna olmuştu; onu ikna eden şey, bir molekülün, tıpkı anahtarın deliğe oturması gibi, boyalı hücre zarı üstünde reseptör alanları vardı. Bu alanları çizdiği kavramsal çalışmalar yaparak patojen mikroplardaki hedefleri belirleyip, bunları insan vücuduna zarar vermeden yok eden kimyasallar olan "Sihirli mermiler"i geliştirdi.

Frengi hastalığının tedavisi

Frengi üstünde çalışırken, treponema pallidum adındaki frengiye yol açan organizmayı yok etmek için kullanılan arsenikli bileşiklerin, hem oldukça zehirli hem de oldukça etkisiz olduğunu görmüştü. Treponema'ya karşı aktivite saptamak için 600'ün üzerinde arseniği sentezlemiş ve bunları test etmiştir. Hazırladığı 606 numaralı preparatın bu organizmaya karşı güçlü bir aktivite gösterdiğini saptamış ve bu arsenik bileşimine "salvarsan" adını vermiştir. İlaç, biraz değişikliğe uğratılarak "neosalvarsan" adını almış ve daha sonra "neoarsfenamin" olarak yeniden adlandırılmıştır. Oldukça zehirli içeriğine ve ağrılı enjeksiyonlara rağmen frengi için ilk etkili tedavi yöntemi olarak 1910 yılına kadar kullanılmıştır.

İLGİLİ:  İnsan evrimleştikçe gelecekte nasıl görünecek?

Neosalvarsan, tam anlamıyla sihirli mermi etkisi gösteren bir ilaç olmasa da, bu alanda bir başlangıç sayılır. Alman kimya sanayinde güçlü bir kartel olan I. G. Farben şirketinde çalışanlar, 1927 yılında, kumaş boyamada kullanılan azo boyalarından prontosil kırmızının, streptokoksiye yalanmış fareleri tedavi ettiğini keşfettiler (I. G. Farben, aynı zamanda, Nazi toplama kamplarında kullanılan Zyklon B adındaki zehirli gazı üreten şirketti).

Pasteur Enstitüsü'nde yapılan araştırmalar bu bulguyu doğrulamış ve prontosilin sulfonamid oranının, streptokoksiyi yok etmese de, organizmaların çoğalmasını durdurduğu anlaşılmıştır. Bu "bakteriyostatik" aktivite, hastanın bağışıklık sistemini harekete geçirerek, vücudun bakterilerden kurtulmasını sağlar. Böylelikle ''ilk kimyasal sentetik ilaçlar" grubundan olan sihirli mermiler gibi, hedef bakteriyi bularak normal hücrelere zarar vermeden yok eden bir "mucize ilaç" bulunmuş oldu. Prontosil'in, antibakteriyel etkilerinin yanı sıra harika sonuçlara yol açan bir diğer özelliği de, 1907 yılında sentezlendiğinden patentinin hiç kimsenin elinde bulunmaması ve dolayısıyla her yerde ulaşılabilen bir madde olmasıdır.

Yazar Ayberk Göktürk

Genellikle modern tarih, yakın tarih ve popüler bilim üstüne içerikler üretiyor. Özel ilgi alanları arasında Kuzey Afrika ve Güney Amerika'nın sömürge tarihi ve Avrupa'daki eski monarşiler yer alıyor.