Kategoriler
Bilim & İnsan

Samanyolu Galaksisi: Özellikleri ve başlıca yönleri

Samanyolu Galaksisi'nin dikkat çeken özelliklerinden bahsetme zamanı. Yaşadığınız şehre dair ne kadar bilgi sahibisiniz? En sevdiğimiz restoranları ve trafiğin yoğun olduğu saatlerde trafikten kaçınmanın yollarını biliyoruz ancak kentin her köşesinin ayrıntılarını bilmemiz olası değildir. Aynı şey yaşadığımız galaksi olan Samanyolu için de geçerli. Samanyolu Galaksisi'nin kütlesi Güneş'ten trilyonlarca kat büyük. Yıldızlar bu kütlenin yalnızca %1'ini ve yıldızlararası gaz %0,1'ini oluşturur. Kalanı, karanlık maddeden geliyor.

Samanyolu Galaksisi'nin başlıca yönleri

Göksel evimiz Samanyolu 13,6 milyar yaşında ve burası yıldızlar, süpernovalar, bulutsular, enerji ve karanlık maddeyle dolu hayranlık uyandıran bir yer. Saniyede 300 bin km hızla bir ucundan diğerine gitmeniz 100.000 yıldan fazla sürer. Bu yüzden çok fazla yönü hala bilim adamları için gizemini koruyor. Evrendeki konumlarını daha iyi anlamak isteyenler için aşağıda Samanyolu'na dair aydınlatıcı bilgiler var.

Samanyolu adı antik zamanlara dayanıyor

Elektrik ışıkları ortaya çıkana kadar dünyadaki herkes gece gökyüzünü berrak şekilde görebiliyordu. Bu yüzden yıldızların gökyüzünden geçişini kaçırmak imkansızdı. Antik insanlar galaksimizin bulut benzeri yapısına farklı isimler verdiler ve İngilizce'ye çevrilmiş hali olan "Milky Way" yani "Sütlü Yol" adının kökeni MÖ'ye uzanıyor.

MÖ 2500'te Batı astronomisinde Milky Way, galaksinin yaygın kullanılan ismiydi. İsmi ilk kimin bulduğu bilinmez ancak Yunanca galaksi olan galactos, "gökyüzündeki sütlü şey" demektir. Türkçe Samanyolu adı ise Pers mitolojisinde gökyüzüne saman çekilirken düşen kalıntılara işaret eder ve Osmanlı zamanında benimsendi.

Samanyolu'nda ne kadar yıldız var?

Yıldızları saymak çöldeki kum tanelerini saymak gibi. Gökbilimciler hala yıldızları saymanın en iyi yolunu merak ediyor. Teleskoplar yalnızca galaksimizdeki en parlak yıldızları gösteriyor ve birçok yıldız önlerindeki gaz ve toz yüzünden görünemez. Yıldızların yörüngede ne kadar hızlı döndüğüne bakmak Samanyolu'ndaki yıldız sayısını tahmin etmenin yollarından biri. Yöntem, galaksinin kütleçekimine ve dolayısıyla kütlesine dair ipucu verir. Galaksinin kütlesini bir yıldızın ortalama boyutuna bölerseniz yaklaşık yıldız sayısına ulaşırsınız.

İLGİLİ:  Arılar nasıl bal yapıyor?

Yaklaşık olmasının sebebi yıldızların büyüklük bakımından önemli farklılıkları olması. Bununla birlikte Avrupa Uzay Ajansı'nın Gaia uydusu Samanyolu'ndaki 1 milyar yıldızın konumunu haritalandırdı ve bilim adamları bunun toplam sayının yüzde 1'ini temsil ettiğine inanıyor, bu nedenle Samanyolu'nun yaklaşık 100 milyar yıldız içerdiği kabul ediliyor.

Samanyolu zehirli yağlarla dolu

(Görsel: NASA/JPL-Caltech)

Galaksimizdeki yıldızların arasında, çoğunlukla boşlukta dönen kirli yağlar var. Alifatik karbon bileşikleri olarak bilinen bu yağlı organik moleküller belirli yıldız türleri tarafından üretiliyor ve zamanla yıldızlararası uzaya sızıyor. Yakın zamanda yapılan bir araştırma, bu gres benzeri maddenin Samanyolu'ndaki yıldızlararası karbonunun dörtte biri ile yarısı arasında olduğunu gösterdi. Karbon canlıların temel yapı taşı olduğundan galakside bol miktarda olması çok şaşırtıcı değil. İhtimaller bilinmez ancak diğer yıldız sistemlerinin de yaşam barındırdığını gösteriyor olabilir.

Samanyolu'nun ağırlığı

Gökbilimciler Samanyolu'nun ağırlığından elbette kesin olarak emin değil ancak Güneş'in kütlesinin 700 milyar ila 2 trilyon katı arasında değişen tahminler yapılır. Samanyolu'nun kütlesinin çoğunun–tahminen yüzde 85'i–ışık yaymayan karanlık madde olduğu düşünülüyor.

Bu nedenle ağırlığı doğrudan gözlemlemek mümkün değil. Samanyolu Galaksisi'nin kütlesi hesaplanırken diğer daha küçük galaksileri ne kadar güçlü çektiğine bakılabiliyor. Son hesaplamalar Samanyolu'nun kütlesinin Güneş'in kütlesinin 960 milyar katı olduğunu vermiştir.

Samanyolu Galaksisi'nin evrendeki konumu

(Görsel: Springel et al./Virgo Consortium)

Samanyolu Galaksisi ve onun komşuları uçsuz bir evrenin minik bir noktasında bulunuyor. Uzaktan bakıldığında evren muazzam bir kozmik ağa benzer ve bulgular Samanyolu'nun çoğunlukla "boş" bir köşede yer aldığına işaret eder. Evren "kozmik boşluklara" sahip ve bunlar birbirine ağ gibi bağlanarak sanki bir İsviçre peynirinin görünümünü andırıyor.

İLGİLİ:  Ölümsüz HeLa hücreleri nedir ve neden önemlidir?

Bulunduğumuz boşluk 1 milyar ışık yılı uzunluğunda ve ortalama bir boşluktan 7 kat geniş. Boşluğun adı, keşfi yapan Keenan, Barger ve Cowie onuruna KBC Boşluğu'dur. Araştırmacılar evrenin doğuşundan başlayarak yola çıkan fotonlara ve onların galaksilerden geçerken yaşadığı enerji değişimine bakarak kozmik ağ fikrine ulaştı. Işıktaki enerji değişimi galaksi kümesinin nasıl hareket ettiğini gösterir.

Merkezinde canavar bir kara delik var

EHT ile kaydedilen ilk kara deliğin görüntüsü.

Samanyolu Galaksisi'nin kalbinde 4 milyon güneş ağırlığında devasa bir kara delik gizleniyor. Bilim adamları onun orada olduğunu biliyor çünkü Samanyolu'nun merkezindeki yıldızların izlediği yolu görebiliyorlar ve görülemeyen süper kütleli bir nesnenin yörüngesinde dönmelerini takip ediyorlar.

Gökbilimciler son yıllarda kara deliğin ağzının etrafında dönen gaz ve toza göz atmak için birden fazla radyo teleskobundan gelen gözlemleri birleştirdi. Event Horizon Telescope adlı proje 2019'da ilk meyvesini verdi ve merkezde bir kara deliğin yer aldığı o gaz ve tozun görüntüsü paylaşıldı.

Samanyolu'nun yörüngesinde dolaşan küçük galaksiler

Portekizli kaşif Ferdinand Macellan 16. yüzyılda Güney Yarımküre'den yelken açtığında kendisi ve ekibi gece gökyüzündeki dairesel yıldız kümelerini rapor eden ilk Avrupalılar oldular. Bu kümeler aslında bir yıldızın etrafındaki gezegenler gibi Samanyolu'nun yörüngesinde dönen küçük galaksilerdir ve Küçük ve Büyük Macellan bulutları ismini aldılar.

Bu tür pek çok cüce galaksi Samanyolu'nun yörüngesinde dolanıyor ve bazen devasa Samanyolu tarafından emiliyor. Gaia uydusundan gelen veriler galaksimizdeki milyonlarca yıldızın benzer "iğne benzeri" yörüngelerde hareket ettiğini göstermiştir. Bu durum söz konusu yıldızların Samanyolu'nun yuttuğu önceki cüce bir galaksiye ait olduğuna işaret ediyor.

4 milyar yıl içinde komşusuyla çarpışacak

Söylemesi üzücü ama Samanyolu galaksimizin de bir sonu var. Gökbilimciler ışığın renk değişimine bakarak şu anda komşumuz Andromeda galaksisine doğru saatte 400.000 km hızla ilerlediğimizi biliyor. Yaklaşık 4 milyar yıl sonra çarpışma yaşanacak ve ihtimaller Andromeda galaksisi daha büyük olduğundan Samanyolu'nu yutup hayatta kalacağı yönünde.

İLGİLİ:  Yapay deri nedir ve yara iyileşmesine etkisi

Ancak yakın zamanlı çalışmalarda Andromeda'nın kütlesinin aslında 800 milyar güneş olduğu yani Samanyolu'na yakın olduğu bulundu. Bu yüzden çarpışmadan kimin sağ çıkacağı bilinmez ve bilinen bir şey varsa o zamana kadar insanlık çoktan bitmiş olacak.

Komşulardan gelen yıldızlar

Evrendeki galaksilerin bazen yıldızlarını kaybettiğini biliyor muydunuz? Araştırmalar, Samanyolu'nun merkezindeki dev kara delikle etkileşime girip kazandığı akıl almaz hız sonucu uzaya geri fırlatılan yıldızlar olduğunu gösterdi. Bu yıldızlar Samanyolu'ndan uzaklaşarak diğer galaksilere geçiş yapıyor. Benzer şekilde Büyük Macellan Bulutu gibi diğer galaksilerden bize gelen yıldızlar var.

Samanyolu'ndan çıkan gizemli baloncuklar

(Görsel: NASA Goddard)

Şimdiye kadar milyonlarca kez gördüğünüz oturma odanızda daha önce fark etmediğiniz bir filin olduğunu hayal edin. Bilim adamları, Samanyolu Galaksisi'nin 25.000 ışık yılı üzerine ve 25.000 ışık yılı altına uzanan, daha önce hiç görülmemiş devasa yapıların olduğunu fark ettiğinde böyle hissetti.

Keşfi sağlayan teleskobun onuruna nesnelere 'Fermi balonları' denildi. Bunlar gama ışını yayan nesneler ve 2010'da keşfedildiğinden bu yana tam bir açıklama getirilemiyor. NASA'nın teorisi, 6 ila 9 milyon yıl önce gerçekleşmiş enerji dolu bir olaya işaret eder. Teoriye göre, Samanyolu'nun merkezindeki süper dev kara delik akıl almaz büyüklükte bir gaz ve toz yığınını yuttu ve bunu parlayan bulutlar halinde çıkarmaya başladı.

Evrenin diğer tarafından gelen enerji darbeleri Samanyolu'nu bombardımana tutuyor

(Görsel: OzGrav Swinburne Teknoloji Üniversitesi)

Son on yıldır gökbilimciler uzak evrenden bize ulaşan tuhaf ışık parlamaları tespit ediyor. Hızlı radyo patlamaları (FRB'ler) denilen bu gizemli sinyallere dair ortak bir açıklama yok. Araştırmacılar 10 yıldan fazla bir süredir patlamaların varlığını bilse de yakın zamana kadar yalnızca 30 FRB kaydetmişti. Son zamanlarda yapılan çalışmalar 20 FRB daha keşfetti ve bu tuhaf parlamaların kaynağı hala gizemini koruyor. Bir teori bu ışıkların birkaç milyar ışık yılı uzaklıktan geldiği ve yol boyunca geçtikleri gaz ve toz nedeniyle parlamalar yaşadığı yönünde. Ancak kesin cevap hala belli değil.

Yazar Burcu Kara

Genellikle modern tarih, yakın tarih ve popüler bilim üstüne içerikler üretiyor. Özel ilgi alanları arasında Kuzey Afrika ve Güney Amerika'nın sömürge tarihi ve Avrupa'daki eski monarşiler yer alıyor.