Kategoriler
Tarih

İnkalar ve İnka İmparatorluğu: Köken, tarih ve yıkılış

Yaklaşık MS 1400 ve 1533 arasında antik Peru'da ortaya çıkan İnka medeniyeti ve onun İnka İmparatorluğu kuzeyde Kito'dan güneyde Santiago'ya kadar batı Güney Amerika boyunca genişledi. O zamana kadar görülmüş dünyanın en büyük imparatorluğuydu ve Amerika'da kurulmuş en genişi olmaya devam eder. Zorlu And Dağları'nda yaşamanın gözü kara kıldığı İnkalar karşılaştıkları tüm insanları fethettiler ve ova, dağ, çöl ve tropikal ormanı kapsayan çeşitli topraklara sahip oldular. İnkalar kendilerine özgü bir sanat ve mimariyle ele geçirdiği her yerde heybetli binalar inşa ettiler ve Machu Picchu gibi dünyaca ünlü yapılar bugün bile ziyaretçileri etkilemeye devam ediyor.

İnkaların tarihi

Son İnka kralı Atahualpa'nın George S. Stuart tarafından yapılan heykeli.
Son İnka kralı Atahualpa'nın George S. Stuart tarafından yapılan heykeli. (Fotoğraf: Mary Harrsch)

İnka adı ilk kez 12. yüzyılda ortaya çıkar. Kendine İnka diyen Manco Capac, Cuzco Vadisi'ne gelerek başkentini kurar. Ancak diğer antik Amerika kültürlerinde olduğu gibi İnka insanları tarihsel kökenlerini kendi yazdıkları yaratılış mitine dayandırdı. Bu yüzden Manco Capac'ın nereden geldiği ve kim olduğu bilinmez ancak İnkalar Keçuva ırkına mensuptu ve muhtemelen binlerce yıldır bölgede yaşıyordu. Öyle ki Arkeolojik kanıtlar İnkaların bulunduğu Cuzco Vadisi'ndeki ilk yerleşimcilerin MÖ 4500 yılında yaşamış avcı-toplayıcı topluluklar olduğunu göstermiştir.

40.000 kadar İnka 10 milyon insanın yaşadığı ve 30'dan fazla dilin konuşulduğu bir bölgeyi yönetti.

Hikayeye göre yaratıcı ilah Viracocha Inca, Pasifik Okyanusu'ndan çıktı ve Titicaca Gölü'ne vardığında güneşi ve tüm etnik grupları yarattı. Bu ilk insanlar ilah tarafından gömüldü ve daha sonra pınarlardan ve kayalardan (kutsal pacarinas) çıkarak dünyaya geri döndüler. Hikayeye göre İnkalar güneş ilahı İnti tarafından Tiwanaku'da yaratıldı ve bu nedenle kendilerini seçilmiş azınlık "Güneşin Çocukları" olarak gördüler. İnka hükümdarı İnti'nin yeryüzündeki temsilcisi ve somutlaşmış haliydi. Bir diğer yaratılış mitinde İnkalar Dünya'daki ilk insanlardır ve Chanca'ları taştan savaşçıların (pururaucas) yardımıyla yenerek Cuzco Vadisi'ne uluslarını kurarlar.

İnka İmparatorluğu'nun ortaya çıkışı

İnka İmparatorluğu haritası
İnka İmparatorluğu haritası. (Görsel: Vikipedi, Zenyu).

İnsanlık binlerce yıldır orada olsa da Cuzco ancak Geç Ara Dönem'in (MS 1000-1400) başında önemli bir merkez haline geldi. İlk büyük İnka lideri Pachacutec Yupanqui'nin ("Dünyayı Tersine Çeviren") gelişiyle ve 1438'de Chanca halkının yenilgisiyle MS 14. yüzyılın sonundan 15. yüzyıla kadar devam edecek bir bölgesel birleşme süreci başladı. İnkalar yağma ve üretim kaynağı arayışıyla önce güneye, sonra her yöne genişledi. Yol boyunca karşılaştıkları Lupaka, Colla, Chimor ve Wanka medeniyetlerini ve fazlasını fethederek And Dağları boyunca uzanan bir imparatorluk kurdular. İnka İmparatorluğu bir kez kurulduktan sonra ülke çapında bir vergi ve idare sistem başlatıldı ve Cuzco'nun gücü giderek pekişti. Ünlü Machu Picchu yaklaşık 1450'de Yupanqui tarafından And Dağları'na yapıldı.

İLGİLİ:  Dünya tarihi /1461–1471/ Fransa'da XI. Louis dönemi, Moskova'da III. Ivan dönemi, Fernao Gomes keşifleri

İnka İmparatorluğu'nun yükselişi olağanüstü hızlı oldu. İlk olarak İnka dili yani Keçuva dilini (veya Runasimi, "Halkın dili") konuşan herkese ayrıcalık statüsü verildi ve bu soylu sınıf imparatorluk içindeki tüm önemli rollere hakim oldu. Pachacutec'in MS 1471'de halefi olan Tupac Inka, imparatorluğu 4.000 km kadar genişletmiş olmasıyla biliniyor. İnkalar imparatorluğa 'Dört Çeyrek Ülkesi' veya 'Dört Bölüm Birlikte' anlamına gelen Tavantinsuyo adını verdiler.

Cuzco dünyanın merkezi kabul edildi ve onu çevreleyen her bir yönün kalan dört çeyreğe açıldığı kabul edildi: Chinchaysuyu (kuzey), Antisuyu (doğu), Collasuyu (güney) ve Cuntisuyu (batı). 40.000 İnka, 30'dan fazla farklı dilin konuşulduğu ve yaklaşık 10 milyon insanın yaşadığı Eski Ekvador, Peru, kuzey Şili, Bolivya, dağlık Arjantin ve güney Kolombiya'ya yayılan ve kuzeyden güneye 5.500 km kadar uzanan büyük bir bölgeyi yönetti.

İnkalarda yönetim

Machu Picchu , inka.
Machu Picchu.

İnkalar krallarının ismini tuttuğundan Pachacutec Yupanqui (hükümdarlık MS 1438-63), Tupac Inca (h. 1471-93) ve Huayna Capac (İspanyol öncesi son hükümdar h. MS 1493-1525) gibi isimleri biliyoruz. İki kralın aynı anda hüküm sürmesi ve kraliçelerin bazı önemli yetkilere sahip olması mümkün görünüyor ancak İspanyolların tuttuğu kayıtlar bu konuda net değil. İnkaların "Tanrı İmparator" dediği Sapa Inca en üstün hükümdardı ve dolayısıyla çok zengin bir hayat yaşadı.

İLGİLİ:  Dünya'da ne kadar insan yaşadı ve öldü?

Altın ve gümüş kupalardan su içti, gümüş ayakkabılar giydi ve en iyi kumaşlarla döşenmiş bir sarayda yaşadı. İnkalar krallarını mumyaladığından, ölümünden sonra bile ona bakıldı. Cuzco'daki Coricancha tapınağında saklanan mumyalar (mallquis) en iyi kıyafetler giydirilerek belirli törenlerde düzenli olarak dışarı çıkarılırdı. Mumyalara yiyecek ve içecek sunulur ve kritik konulara dair görüşleri danışılırdı. Et sadece bu törenlerde sunulurdu ve İnkalar bu yüzden büyük oranda vejeteryandı.

İnka'da yönetim tıpkı mimari gibi bölümlere ayrılmıştı ve birbirine bağlı birimlere dayanıyordu. En tepede bir yönetici ve onun panaqa adı verilen on soylu grubu vardı. Ardından kralla daha uzaktan akraba olan on akraba grup daha gelirdi ve ardından İnka kanından olmayan ancak imtiyaz olarak İnkalı yapılmış üçüncü soylu grup bulunurdu. Devletin en altında yerleşim alanlarını denetleyen yerel yöneticiler ve en küçük And nüfusu birimi olan ayllu bulunurdu. Ayllu, arazide çalışan akraba ailelerin bir araya gelerek birbirine destek sağladığı bir topluluktu. Her ayllu, kurakas isimli az sayıda soylu tarafından yönetiliyordu, bunlar kadın da olabiliyordu.

Yerel yöneticiler, 80'den fazla bölgesel yöneticiye rapor verir ve bunlar da imparatorluğun her çeyreğinden sorumlu dört valiye rapor verirdi. Dört vali raporları Cuzco'daki yüce İnka hükümdarına ulaştırırdı. Sadakati sağlama adına yöneticilerin çocukları İnka başkentinde mahkum tutulurdu.

Khipu: Veri depolama aygıtı

Gizemi hala tam olarak çözülemeyen Khipu.
Gizemi hala tam olarak çözülemeyen Khipu.

İnkalar vergi amaçlı sayım yapmak için nüfusu 10'un katlarına ayırdı (İnka matematiği bugün kullandığımız sistemle neredeyse aynıdır). İnkalarda para birimi olmadığından vergiler genelde gıda maddesi, değerli metal, tekstil, egzotik tüy, boya ve deniz kabuğu (spondylus) ile ödenirdi. Tarım arazileri ve sürüler üç bölüme ayrılırdı: Devlet dini ve ilahlar için üretim, İnka hükümdarı için üretim ve çiftçilerin kendi kullanımı için üretim. Tüm bu istatistikleri takip etmek için oldukça taşınabilir olan ve 10.000'e kadar ondalık sayıyı kaydedebilen khipu cihazını geliştirdiler; düğümler ve iplerden oluşan karmaşık bir aygıttı.

İLGİLİ:  Krakatoa patlaması: Nasıl yaşandı ve sonuçları ne oldu?

Tüm bu yönetim şekli İnkaların fethettikleri insanlara kendi dinlerini ve yönetimlerini empoze etmesine ve haraç çıkarmasına yol açıyor hatta yeni topraklara zorunlu göç (Mitmalar) politikası uygulanıyordu. Bununla birlikte İnkalar, fethettikleri insanlara çevresel felaket gibi zamanlarda daha iyi yiyecek dağıtımı sağlamıştır. Ayrıca gıda maddelerinin daha iyi depolanmasını sağlamışlardı. Devlet destekli projeler insanlara iş sunuyor, devlet destekli dini bayramlar, yollar ve askeri yardımlar yapılıyordu. Sanat eserleri gibi çeşitli lüks mallar yerel seçkinlerin beğenisini toplamıştı.

İnkaların en muhteşem eseri İnti ve Kilya onuruna yapılmış tapınaklardı. İnti tapınağı her biri 2 kg'lık 700 adet dövülmüş altın levha ile kaplanmıştı.

İnkaların yıkılışı

İnka İmparatorluğu güç kullanılarak kurulmuş ve güç kullanılarak sürdürülmüştür ve iktidardaki İnkalar tebaaları arasında (özellikle kuzey topraklarında) pek sevilir değildi. İsyanlar yaygındı ve İnkalar, Quito'da ikinci bir başkent kurdukları Ekvador ile savaşa girmişti. 15. yüzyıldan itibaren Amerika'yı istila etmekle görevlendirilmiş konkistador isimli askerler MS 16. yüzyılın ortasında İnka İmparatorluğu'ndaki bu durumdan faydalandılar. İnkaların altın kaynakları ortadaydı ve Francisco Pizarro yönetimindeki konkistadorlar ülkede isyanları teşvik etti. Dahası beraberinde getirdikleri çiçek hastalığını İnkalara bulaştırdılar.

Orta Amerika'dan yayılan veba İspanyollardan daha hızlı yol aldı. Hastalık İnkaların %65-90'ını öldürdü (sayının 8 milyon olduğu tahmin edilir). Huayna Capac ve iki oğlu 1528'de bu hastalıktan öldüler. Avrupalı hazine avcıları bölgeye ulaştığında imparatorluk çoktan iç savaşa girişmişti. İki Amerika kıtasının da görülmüş en büyük ve en zengin imparatorluğu isyan, hastalık ve istila dalgası altında eriyerek yıkılmıştı.

İnka dili Keçuva bugün yaşıyor ve hala yaklaşık 8 milyon insan tarafından konuşuluyor. Ayrıca zamanın istila, yağma ve tahribatından kurtulmuş çok sayıda bina, eser ve yazılı kaynak var. Bu kalıntılar imparatorluğun kayda geçmiş engin zenginliğine kıyasla azdır ancak bu büyük, ancak kısa ömürlü medeniyetin zenginliğini, yaratıcılığını ve yüksek kültürel başarısını göstermede önemli kanıtlar olurlar.