Kategoriler
Bilim & İnsan

Uzay nerede ve kaç km yükseklikte başlıyor?

Uzay hangi yükseklikte ve nerede başlıyor? Stratosfere çıkan daha fazla ülke ve ticari şirketle birlikte, uzayın nasıl tanımlanacağına dair tartışmalar artmıştır. Uzayın nerede olduğu sorulduğunda göğü göstermek kolaydır. Bununla birlikte çok az insan havanın aslında nerede bittiğini ve "dış uzayın" nerede başladığını biliyor. Cevap kısmen fiziksel gerçekliğe, kısmen de keyfi bir insan kurgusuna dayanır. Bu nedenle uzayın başladığı tam irtifa, bilim adamlarının ilk uzay aracını yörüngeye göndermeden önce bile tartıştığı bir konu.

Uzayın başladığı yer: Kármán hattı

Bilim adamları Dünya ile uzay arasındaki gerçek sınırı tanımlarken 30 km gibi alçak bir irtifaya veya 1,6 milyon km gibi devasa bir uzaklığa işaret edebiliyor. Bu yüzden yarım yüzyıldan fazla bir süredir birçok düzenleyici kurum Kármán Hattı denilen bir tanımı kabul etti.

İLGİLİ:  Betelgeuse yıldızına dair merak edilenler

Uzayın başladığı yeri belirleme çabası uzun bir tarihe sahip. Geçmişte bu noktanın hangi yükseklikte olduğunu saptamak zordu. Ancak 1900'lerde Macar fizikçi Theodore von Kármán sınırın deniz seviyesinden yaklaşık 80 km yukarıda olduğunu belirledi. Bu uzay sınırı bugün Kármán hattı olarak biliniyor. Bununla birlikte ona “hayali bir sınır” diyen Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi (NOAA) son zamanlarda Kármán hattını 100 kilometre yüksekliğe çekmiştir.

Uzay ve havacılıktaki standartların ve rekorların kaydını tutan Uluslararası Havacılık Federasyonu (FAI) da uzayın 100 kilometre yukarıdan başladığını tanımlar. Sonuçta güzel bir yuvarlak sayı Kármán hattı meteorların görüldüğü mezosferin (80 km) üstünde yer alıyor.

Atmosferin katmanları ve uzayın başladığı noktayı tanımlayan Kármán Hattı.
Atmosferin katmanları ve uzayın başladığı noktayı tanımlayan Kármán Hattı.

Diğer yandan Federal Havacılık İdaresi, ABD Hava Kuvvetleri, NOAA ve NASA uzayın başladığı sınır için 80 kilometreyi kullanıyor. Hatta ABD Hava Kuvvetleri bu sınırın üstüne çıkanlara astronot kanat arması bile veriyor. NASA Görev Kontrolü ise uzay hattını 122 kilometre kabul ediyor çünkü burası atmosferik sürtünmenin fark edilir hale geldiği nokta.

İLGİLİ:  Uzaydaki fareler yer çekimsiz ortama nasıl tepki gösterdi?

Neden ortak bir uzay sınırı yok

"Uzay" ile “uzay olmayan yer" arasında kolay bir ayrım yok çünkü Dünya'nın atmosferi birden yok olmuyor, yaklaşık 1000 km boyunca kademeli olarak inceliyor. Eğer uzayı atmosferin yok olduğu yer olarak tanımlarsanız ortalama 380 km yükseklikteki yörüngede dönen Uluslararası Uzay İstasyonu uzayda olmazdı.

Yine, bir uydunun yörüngede sabit kaldığı tek bir irtifa yok. Bu irtifa uydunun türüne ve izlediği yörüngeye bağlı olarak değişken bir yüksekliğe sahip.

Bununla birlikte 43.000 uydunun halka açık yörünge yollarını inceler ve yörüngelerindeki en düşük noktalara (perigee veya Türkçe yerberi) göz atarsanız birçok uydunun aslında Dünya'nın 100 km'lik sınırında yörüngeye oturabildiğini fark edersiniz ve bir kez 80 km'in altına dalanlar alev alarak yeryüzüne dönüyorlar.

İLGİLİ:  Uzayın insan bedeni ve zihni üzerindeki etkileri

Uluslararası anlaşmalara göre “uzay” herkesçe keşfedilmesi ve kullanılması özgür bir alan ve uzaya dair yasalar ulusların egemen hava sahalarını belirleyen yasalardan farklı. ABD gibi ülkeler bu yüzden uzaya uluslararası sınır koymanın gerekli olmadığına inanıyor. Bu ülkeler böyle bir tanımın yokluğunda hiçbir yasal veya pratik sorunun ortaya çıkmayacağını belirtir. Diğer yandan dünyada uzay programı sayısındaki artış ve yörünge altı trafik miktarını yükseltecek özel uzay yolculuğu girişimleri düşünüldüğünde artık uzayın başladığı uluslarlarası yüksekliği belirlemenin önemli olduğuna inanan ülkeler var.

Çoğu uzmana göre bu sınır, uzayın yörüngesel dinamik kuvvetinin aerodinamik kuvvetten (hava) daha baskın hale geldiği veya atmosferin artık yörünge altı hızlarda ilerleyen bir taşıtı uçurmaya yeterli olmadığı noktalardır.

Yazar Berkay Alpkunt

Coğrafya ve astronomi üzerine geniş kapsamlı içerikler hazırlıyor. Diğer ilgi alanları canlı hayatı, bilim tarihi ve ülkeler olarak sıralanır. Aynı zamanda bağımsız video oyunlarına ilgilidir.