Kategoriler
Bilim & İnsan

Ammonitler: Nedir, ne zaman yaşadı ve özellikleri

Ammonitler, yaklaşık 66 milyon yıl önce ölmüş kabuklu kafadanbacaklılardır. Fosilleri dünyanın her yerindedir ve bazen çok büyük yoğunlukta bulunuyor. Ammonit kabuklarına dair fosilleri görmüş olabilirsiniz peki bir zamanlar içlerinde yaşamış hayvanlar hakkında ne biliyorsunuz?

Ammonit nedir?

Natural History Museum'da bulunan ammonit kabuğu fosilleri.

Orta Çağ Avrupası'nda ammonitlerin taşa dönüşmüş sarmal yılanlar oldukları düşünüldü. Bu yüzden onlara 'yılantaşı' denildi ve sanat eserleri yapıldı. Ancak ammonitler sürüngen değildir. Bunlar okyanusta yaşamış yumuşakçalardı ve özellikle kafadanbacaklılardı. Ancak ammonitlerin soyu tükendi. Bu hayvanların hepsi, benzer bir canlı olan notilus gibi yüzmeyi sağlayan odacıklı bir kabuğa sahipti.

Kafadanbacaklılar üç alt gruba ayrılır: Koleoidler (kalamar, ahtapot ve mürekkepbalığı gibi), nautiloidler (notilus) ve ammonitler. Ammonitin kabuğu onu notilusa benzetse de aslında koleoidler ile daha yakın akrabadır. Bazı morfolojileri koleoid grubuna yakındır ve notilus gibi 60-90 dokunacı yerine yalnız 8 kolu vardır.

Kabuğuyla doğdu

Nipponites mirabilis ammoniti tipik spiralden ziyade alışılmadık bir düğüm şekline sahipti.
Nipponites mirabilis ammoniti tipik spiralden ziyade alışılmadık bir düğüm şekline sahipti. (Görsel: Natural History Museum)

Ammonitler küçük kabuklarla doğdu ve büyüdükçe kabuğunda yeni odalar oluştu. Zamanı geldiğinde tüm vücudunu yeni odaya taşır ve eski ve artık çok küçük olan odaları septa denilen duvarla kapatırdı. Ammonitin ne sıklıkla yeni oda oluşturduğu bilinmiyor.

İLGİLİ:  Nötron yıldızı | Oluşumu ve özellikleri

Sklerokronoloji denilen bilim dalı bu kabukları araştırıyor ve kimyasal bileşimini inceliyor. Ammonitlerin kabukları zaman içinde çeşitli şekillerde büyüdü ve genellikle planispiral denilen yassı sarmal yapıda oldular. Spiralin kıvrım yoğunluğu türe göre değişti. Japonya'da bulunan Nipponites mirabilis türü son derece nadirdir ve kabuğu düğüm gibidir.

Bol miktarda ammonit kabuğu fosili varken bilim adamları ammonitin kendi yumuşak kısmına dair fosillere henüz yeni rastladı. Bununla birlikte ammonitin kollarının fosili henüz bulunamadı. Bu yüzden ammonit hakkındaki bilgilerin çoğu yaşayan kafadanbacaklılardan geliyor.

Ammonitler ne kadar eski?

Büyüdükçe kabuğundaki yeni odalara taşındı.

Genellikle ammonitler olarak adlandırılan Ammonoidea alt sınıfı ilk olarak yaklaşık 450 milyon yıl önce ortaya çıktı. Ammonoidea sınıfında "gerçek ammonitler" denilen Ammonitida adlı daha özel bir grup var. Bu hayvanlar ise yaklaşık 200 milyon yıl önce Jura Dönemi'nden ortaya çıktı.

Çoğu ammonit 66 milyon yıl önceki Kretase Dönemi'nin sonunda uçamayan dinozorlarla aynı zamanda yok oldu. Birkaç tür Batı İç Denizi'ne gitmiş ve Paleojen'e dek hayatta kalmıştır.

Kaç ammonit türü vardı?

Binlerce ammonit türünden birkaçı.
Binlerce türden birkaçı. (Görsel: Phil Eyden, Ammonites: A General Overview)

Bilim adamları ammonit türlerini kabuk şekli, boyutu, yaşı, konumu, kaburga sayısı ve aralığı, savunma dikenleri ve kabuğu güçlendiren süslemeler gibi özelliklere göre ayırıyor. Buradan hareketle yaklaşık 10.000 ve muhtemelen 20.000'in üzerinde tür keşfedildi. Aradaki fark, geçmişte farklı dimorfizme (cinsi farklar) sahip fosillerin, erkek veya dişi değil yeni bir tür olarak kaydedilmesi sorunundan gelir.

Ammonitler çok çeşitliydi çünkü hızlı evrimleşiyordu. Kayalardan stratigrafi (katman) örnekleri alan bilim adamları evrimleşirken geçirdikleri değişimleri görürler.

Ammonitin nesli neden tükendi?

Kretase Dönemi'nin sonunda Dünya'ya çarpan asteroit küresel çapta kitlesel yok oluşa neden oldu. Kalıcı kış, karada ve okyanuslarda fotosentezi durdurdu, bu da gıda mevcudiyetini etkiledi ve ammonitlerin sonunu getirdi.

İLGİLİ:  Notilus (Nautilidae): 265 milyon yıllık yaşayan fosil

Bununla birlikte, antik akrabaları ammonitler ile aynı zamanda yaşamış olan Notiluslar bu kitlesel yok oluştan sağ kurtulmuştur. Muhtemelen nedeni notilusların okyanusta daha derinde yaşamasıydı. Derin sular Dünya'daki değişimden daha az etkilendi ve bu gerçek kafadanbacaklılar dışında balık gibi gruplarda da görülebilir.

Notilusun yavrusunun ammonitten büyük olması da avantaj sunmuş olabilir. Böylece daha az yiyecek sorunu yaşadı.

Ammonitler ne kadar büyüktü?

Parapuzosia seppenradensis, bilinen en büyük ammonit türüdür.
Parapuzosia seppenradensis, bilinen en büyük ammonit türüdür. (Görsel: Wikimedia Commons)

Ammonitlerin boyutu birkaç milimetre ile metre arasında değişti. Geç Jura'dan itibaren boyutları arttı ve bilinen en büyük ammonit türü Geç Kretase'den Parapuzosia seppenradensis'tir. Bulunan en büyük örneği 1,8 metre çapında ancak eksiktir. Tamamlandığında toplam çapı 2,5-3,5 metreye ulaşır.

Ammonitler nerede yaşadı?

Ammonitler dünyanın her yerinde yaşadı ve modern kafadanbacaklı akrabaları gibi yalnız okyanuslarda yaşadılar. Daha ziyade sığ suları tercih ettiler ve kabuğun basınca dayanma gücü düşünüldüğünde en fazla 400 metre derinliğe indiler.

İLGİLİ:  Louis Pasteur | Hayatı, buluşları, sözleri ve bilime büyük katkıları

Ne yedi ve kime av oldu?

Boyutuna göre değişmiş olsa da ammonitler muhtemelen günümüz kafadanbacaklıları ile benzer şeyleri yedi: Küçük kabuklular, midyeler ve balıklar gibi. Daha küçük türler ise plankton yedi. Diğer türler bugünkü bazı notiluslar gibi çöpçü olmuş olabilir.

Ammonitler diğer deniz hayvanlarına yiyecek oldu. Mosazor ve ihtiyozorun onları yediğine dair kanıtlar var (ısırık izleri gibi) ve bazı balıklar da muhtemelen onları avladı.

Ammonitin bilim için önemi

Ammonitler bilim adamları için yararlı araçlardır. Çok yaygın oldukları ve çok hızlı evrimleştikleri için fosilleştikleri kayaların yaşını belirlemeye yarıyorlar. Avrupa'nın farklı alanlarındaki Mezozoik kayaçlar içlerindeki ammonit fosillerine dayanarak birbirleriyle ilişkilendirildi. Bunlara 'ammonit bölgeleri' denildi ve Dünya'nın nasıl değiştiğini anlatıyorlar. Bu yüzden bir yerdeki ammonit türünü tanımlamak orası hakkında çok şey anlatır. Bu hayvanlar biyostratigrafiye yardımcı oluyor.

Ammonit fosilleri iklim değişimini incelemek için de kullanılıyor. Hayvanların değişen iklime verdikleri tepkiye bakılarak soğuma ve ısınma dönemleri bulunur ve bu bilgiler günümüze uygulanabiliyor. Örneğin, kitlesel yok olma olaylarından sonra bazı türler yok olurken bazıları küçüldü. Çünkü kabuğu büyütecek yeterli kaynak yoktu. Bunu birçok organizmada görebilirsiniz.


Kaynakça ve ek bilgiler:

  1. Kapak görseli: DK Find Out!
  2. Monks, N; Palmer P. 2002. Ammonites. The Natural History Museum.
  3. Clarkson, ENK; 1998. Invertebrate Paleontology and Evolution (4th ed.).Blackwell.
  4. Walker,C; Ward D;1992 Fossils (Eyewitness Handbook) Dorling Kindersley

Yazar Ayberk Göktürk

Genellikle modern tarih, yakın tarih ve popüler bilim üstüne içerikler üretiyor. Özel ilgi alanları arasında Kuzey Afrika ve Güney Amerika'nın sömürge tarihi ve Avrupa'daki eski monarşiler yer alıyor.