Kategoriler
Bilim & İnsan

Yılanın zehirli dişi nereden gelir?

Yılanlar, avlarına zehir enjekte ettikleri özel dişlere sahip. Avı yıldırım hızında ısırmakla, ona zehir enjekte etmek mükemmel uyuma sahip iki beceridir. Yılan bu şiddetli saldırısını evrimleştirdiği uzun, kavisli dişlerine borçlu. İçi oluklu bu dişler kurbanları etkisiz hale getiren ve hatta öldüren toksinler yayıyor. Peki hangisi önce ortaya çıktı: Zehir mi yoksa oluklu dişler mi?

Yılanın zehirli dişinin evrimi

Kahverengi ağaç yılanı Boiga'nın yivli dişleri.
Kahverengi ağaç yılanı Boiga'nın dişlerindeki zehrin aktığı oluklar. (Görsel: Sue Lindsay, Avustralya Müzesi)

Diğer bazı hayvan dişlerinin aksine, yılan dişleri zehrin aktarıldığı yer olmasıyla özeldir. Kurtlar veya kediler gibi diğer birçok dişli hayvan, sivri dişlerini yaralamak ve parçalamak için kullanıyor ancak yılanın dişinin yanında veya içinde avına zehir enjekte etmesini sağlayan oyuklar var. Yılanın zehir taşıyan bu özel dişleri nasıl evrimleşti?

İLGİLİ:  Diş macunu dişleri beyazlatır mı? Gerçekten işe yarıyor mu?

Bu zehirli dişler ilk olarak yılanın dişlerinin tabanında oluk olarak ortaya çıktı. Yılan dişleri tipik olarak sığ köklere sahiptir. Yani oluklar büyük olasılıkla dişleri çeneye sıkıca tutturmak için evrimleştiler. Plisidentin denilen bu buruşuk oluklar dişe çeneye tutunacak daha fazla yüzey alanı sundu. Birçok yılan ve kertenkele türünün dişleri üzerinde yapılan araştırmalara göre tüm yılanların sivri dişi bu buruşuk alanlardan gelişmiştir.

Zehirli olsun ya da olmasın veya dişli olsun ya da olmasın her yılan türünde bu oyuklar bulunuyor. Bu da dişlerin muhtemelen zehirli olmayan bir ata yılan türünden gelmiş olduğunu gösteriyor. Yani zehirli yılanlar avlarına zehir verirken halihazırda var olan bu olukları seçtiler.

Dişli yılanların özelliği dişlerinin çok daha büyük ve derin olmasıdır. Bir buruşukluk diğerinden daha büyük hale geldiğinde diş boyunca bir oluk oluşuyor. Yılan ısırdığında, oluğun yakınındaki zehir bezlerinden çıkan zehirli sıvı oluk boyunca ava akıyor. Bazı yılanlarda basit yapılı zehirli dişlerin yüzeyindeki oluk oldukça sığdır. Ancak bu oluklar aslında zehri enjekte etmede katı dişlerden çok daha verimliler.

Zehir mi önce oluştu diş mi?

Engerek ve kobra gibi daha gelişmiş yılanlarda dış oluğu öylesine derindir ki kenarları birleşir ve oluğu kaplayarak şırınganın iğnesine benzeyen içi boş, tüp benzeri bir yapı oluşturur. Bu oluklar, şırınga benzeri büyük ve son derece verimli dişler üretecek biçimde milyonlarca yıl içinde evrimleştiler.

İLGİLİ:  C vitamini, iskorbüt ve diğerlerinin kısa tarihi

Peki hangisi önce oluştu? Zehrin çok erken bir dönemde yılanların ve bazı kertenkelelerin ortak atasında (Toksikofera adlı bir grup) hafif biçimde ortaya çıktığı düşünülüyor. Yani zehri taşıyan uzun, sivri dişler zehir halihazırda yılanda mevcutken geliştiler. Buna göre, dişin evrimleşmesi için zehrin ön koşul olarak önceden var olması gerekiyor.

Yılanlar, bu özel dişlerin evrimi yönüyle benzersizdir. Doğa tarihinde yılanların dışında zehirli dişi olan çok canlı yoktur. Yılanlar onları özellikle yararlı buldular. Birbirinden farklı yılan türleri birbirinden bağımsız olarak plisidentinden zehirli dişler çıkarmıştır.

İLGİLİ:  Stannous Fluoride (Kalay florür) nedir? Yararları ve kullanımı

Zehirli dişleri olan diğer birkaç hayvandan bazı ilginç olanları:

Fareye benzeyen solenodon'un zehirli dişi.
Fareye benzeyen solenodon'un zehirli dişi.
  • Karayipler'de sivri farelere benzeyen ve yeri kazan solenodon adlı küçük memeliler var.
  • Dişleriyle kurbanlarına ağrısız bir zehir veren ve kan basınçlarını düşüren minik çizgili horozbina balıkları vardır.
  • Sadece dişlerinin keşfiyle bilinen Uatchitodon adlı soyu tükenmiş antik sürüngenler.

Kaynakça ve ek bilgiler:

  • https://www.shutterstock.com/tr/image-photo/fangs-venomous-bush-viper-snake-1925875262
  • https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rspb.2021.1391

Yazar Berkay Alpkunt

Coğrafya ve astronomi üzerine geniş kapsamlı içerikler hazırlıyor. Diğer ilgi alanları canlı hayatı, bilim tarihi ve ülkeler olarak sıralanır. Aynı zamanda bağımsız video oyunlarına ilgilidir.