Kategoriler
Bilim & İnsan

Mercanlar: Özellikleri ve yaşam için önemi

Mercan nedir? Uzaktan bakıldığında yosunlu kaya veya kemik gibi görünen bu hayvanlar yakından bakıldığında minik çiçeklerle kaplıdır. Bu çiçeklerin hepsi aslında birer hayvandır. Bunlara mercan polipi deniyor. Etrafı dokunaçlarla çevrili bir mercan polipinde ortada ağzın olduğu yuvarlak bir gövde vardır. Polipin içindeyse mercanın yemeğini sindirmesini sağlayan uzun dokulu basit bir bağırsak bulunur. Mercanlar bağlandıkları yerden salgıladığı kalsiyum karbonat ile kendisine bir iskelet inşa eder o bildiğimiz dev resifleri meydana getirirler. Bir mercan kendisinden yeni mercanlar üreterek ve her mercan bir yanındakine bağlanarak koloniyi genişletirler. Her biri genetik olarak birbirinin aynıdır.

Mercan nasıl besleniyor?

Ortasında ağzı ve dokunaçlarıyla mercan polipleri.
Ortasında ağzı ve dokunaçlarıyla mercan polipleri.

Mercanlar avcı hayvanlardır. Acı verici milyonlarca hücreyle kaplı dokunaçlar taşıyorlar ve yakaladıkları her şeyi öldürmesini sağlıyor. Ancak bir mercanın yaşadığı berrak suda yakalayacak pek bir şey yoktur. Öyleyse mercanlar neyle besleniyor? Mercanın başarısı zooxanthellae adlı bir bitki ile olan ilişkisinde gizli.

Mercan hücrelerinde yaşayan ve simbiyoz varlıklar olan küçük alg bitki hücreleri vardır. Zooxanthellae tüm bitkiler gibi güneşten gelen enerjiyi kullanarak fotosentez yapıyor ve şeker üretiyor. Bu şeker kendisine ve konakladığı mercana yetecek kadar yiyecek sunuyor. Bu olağanüstü biyolojik ilişkide alg kendisine güvenli bir yuva bulurken, mercan ise onun yiyeceğinin %90'ını alıyor. Bu iki yabancı, birlikte devasa bir resif inşa ediyorlar.

İLGİLİ:  Uluburun batığı: 3000 yıllık gemi batığının hikayesi

Mercan nedir?

Polipler ve polipin ürettiği kalsiyum karbonat bildiğimiz mercanı meydana getiriyor.
Polipler ve polipin ürettiği kalsiyum karbonat bildiğimiz mercanı meydana getiriyor. (Çizim: Edesignua)

Mercanlar denizlerin yağmur ormanıdır ve karada olduğu gibi suda da tehlike altındalar. Mercanlar, denizanası ve denizşakayığı ile akraba. Fosil kayıtlarında ilk kez 400 milyon yıl önce ortaya çıkarlar. Hareketli değildir ve demir atmış biçimde tüm hayatını tek noktada sürdürür. Ancak mercanları renkli kayalar gibi düşünmeyin. İçeride polip denilen minik canlılar yaşıyor. Polipler bir toplu iğne başı kadar küçük veya 30 cm kadar büyük olabiliyor. Dahası tüm mercanlar gruplar halinde büyümez. Bazıları yalnız yaşar.

Mercanların renkleri içerideki simbiyotik zooxanthellae alglerinden geliyor. Bir mercan büyüdüğünde daha fazla mercan doğurur ve bunlar bir araya gelerek milyonlarca yıl içinde tüm okyanus yaşamının %25'inin temelini oluşturan dev mercan resifleri kurarlar. Bunu okyanusun alanının yalnızca %1'ini kaplayarak yaparlar. Tıpkı yağmur ormanları gibi.

Polipler büyüdükçe kalsiyum karbonat üretir ve her polipten gelen salgı birleştiğinde ortaya resif dediğimiz yekpare şekil çıkar. Polipler masa, sütun, spiral tel, geyik boynuzu ve beyin mercanı gibi şekiller oluşturabilir. Hepsi içinde canlı poliplerin yaşadığı katı yapılardır ve farklı koşullar altında farklı yerlerde oluşurlar. Bu koşullar hava koşulu, akıntı, büyük hayvan ve tabii ki insan faaliyetinden etkileniyor. Her mercan resif oluşturmaz ve resif oluşturan mercanlar bu uygun koşulları arar.

Mercan resifleri Dünya'daki en çeşitli ekosistemlerden biridir.

Mercanların yaşam için önemi

Pasifik Okyanusu'ndaki Büyük Set Resifi.
Pasifik Okyanusu'ndaki Büyük Set Resifi.

Bir mercan resifinde yaşayan tüm hayvanları listeleyebilseydik bu liste asla bitmezdi. Mercan resiflerinin içinde, üzerinde ve çevresinde yaşayan milyonlarca canlı türü var. Resifler milyonlarca yıldır var olduğundan bugün yalnız resiflerde yaşamak üzere evrimleşmiş balıklar, kabuklular ve algler bulunuyor. Mercanların yaşam için önemi akıllara durgunluk verir ve hepsi bununla da sınırlı değil. Mercanlar okyanustaki karbondioksit oranını belirliyor. Bu canlılar sudaki karbondioksiti alıp onu kalsiyum karbonatlı iskeletin yapımında kullanarak suyu CO2'ten temizliyor. Mercanlar olmasaydı sudaki CO2 miktarı Dünya'yı değiştirirdi.

İLGİLİ:  Yüksek gerilim hattına yakın olmak sağlığı etkiliyor mu?

Milyonlarca canlıya barınak olmak, göz alıcı görünmek ve Dünya'yı kurtarmak yeterli değilmiş gibi mercan resifleri kara canlılarını da koruyor. Resifler milyonlarca yıldan beri genişlediğinden ve soğuk derin sular kadar ılık sığ sularda var olduklarından sıradağlar gibi büyük alanlara yayılırlar. Birbirine tutunmuş bu hayvanlar tayfun ve kasırga gibi tropik fırtınalara dayanabilir. Kıyılara set çeken mercanlar karaları dalga, fırtına ve sellerden koruyor.

Mercanlar ölüyor

Mercanlar tek başına da yaşayabilir. Bir beyin mercanı.
Mercanlar tek başına da yaşayabilir. Bir beyin mercanı.

İnsanlardan çok önce evrimleşen bu minik canlılar dalgaları dizginleyerek okyanus çevresinde yaşayan ülkelerdeki can kaybını, mal hasarını ve erozyonu azaltıyor. Ancak bugün mercanların başı dertte. Mercanlar su sıcaklığına, küresel ısınmaya/iklim değişikliğine, okyanus asitlenmesine, ekoturizme ve ticari aşırı avlanmaya karşı çok hassastır ve bu nedenle artık ölmeye başladılar. Bir mercan çevresel koşulla strese girdiğinde renkli alglerini suya bırakarak beyaza dönüyor ve ölüyor.

Mercanları bu nedenle güzel kayalar olarak değil, köpek ya da fil gibi canlılar olarak düşünmek önemli. 42 yıllık bir mercan araştırmasına göre bugün Dünya'daki mercanların yalnızca 6'da 1'i hayatta. Yalnızca Karayipler'de 1970'den beri mercanların %50'si yok oldu. Mercanları kurtarmak için yapılabilecekler kısıtlı. Ancak süreci yavaşlatabiliriz: Örneğin, araştırmalar papağan balığının çevredeki mercanların hayatta kalmasını desteklediğini göstermiştir. Bu nedenle papağan balığının korunmasına yönelik girişimler var.

İLGİLİ:  Nötron yıldızı | Oluşumu ve özellikleri

Mercan ağarması nedir?

Ağaran mercanlar birkaç gün hayatta kalır.
Ağaran mercanlar birkaç gün hayatta kalabilir.

Kendi başlarına birer yaşayan kent olan mercanlarda bulunan alg bitki hücreleri su ısısındaki değişime karşı hassastır. Bir mercanda her santimetrekarede 1 milyon dolayında alg hücresi yaşar ve bu alan başparmak tırnağınıza denktir. Okyanus sıcaklığı yükseldiğinde mercandaki bitki hücreleri bu yüksek sıcaklığa tepki olarak besin üretmek yerine mercan için tahriş edici bir madde üretiyor. Mercan strese giriyor ve içinde yaşayan bu algleri reddediyor. Simbiyotik ilişkinin bozulmasıyla bitki hücreleri mercandan atılıyor.

Bazı mercanlar bitki hücrelerini bulut tabakası halinde atarken diğerleri onları küçük kümeler halinde günler içinde atar. Mercan ağarması gerçekleştiğinde geride hayvanın beyaz iskeleti kalır. Buna mercan ağarması deniyor. Ağaran mercanlar zooxanthellae hücreleri olmadan bir süre yaşasa da çoğu 10 gün içinde ölür.

Son yıllarda okyanusların ısınması dünya genelinde resifleri yok ediyor. Küresel sıcaklık değişimi çok hızlı gerçekleştiğinden mercanın evrimleşerek yanıt vermesine zaman yok. Bilim adamları bu sorunu çözmek için mercan ile bitki hücresinin evrimini hızlandırma arayışında.


Referanslar:

  • https://www.coris.noaa.gov/about/what_are/
  • https://oceanservice.noaa.gov/facts/coral_species.html
  • https://www.nature.org/en-us/what-we-do/our-priorities/tackle-climate-change/
  • https://oceanservice.noaa.gov/facts/coral_protect.html

Yazar Berkay Alpkunt

Coğrafya ve astronomi üzerine geniş kapsamlı içerikler hazırlıyor. Diğer ilgi alanları canlı hayatı, bilim tarihi ve ülkeler olarak sıralanır. Aynı zamanda bağımsız video oyunlarına ilgilidir.