Kategoriler
Bilim & İnsan

Anestezi nasıl çalışıyor? Bilimsel yönü ve tarihi

Anestezi tam olarak nedir ve nasıl çalışıyor? Dünyada her gün yüz binlerce insan anestezi sayesinde ameliyat oluyor. Anestezi modern bir buluş olsa da geçmişi binlerce yıl önceye dayanır. MÖ 500'de Çinli doktor Bian Qiao ot ve şarap karışımıyla bilinen ilk anestezi ilacını üretti. Diğer uygarlıklar alkol, koka yaprağı veya afyonla benzer anesteziler yaptı ve bu maddeler MÖ 4000'e dek biliniyordu. Ancak hiçbiri tümüyle etkili değildi. 1800'lerde cerrahlar ameliyattan önce hastayı bilinç kaybına uğratmak için hala alkol ve uyuşturucu kullanıyor ve hatta hastayı baş aşağı yatırıp başına vuruyordu. Çoğu ameliyat bu yüzden hasta uyanıkken yapıldı. Anestezi ortaya çıkana dek ameliyatlarda hastaların yarısı şoktan öldü.

Anestezinin ortaya çıkışı

İlk anestezi, etkisi şans eseri keşfedilen eter gazıyla yapıldı.
İlk anestezi, etkisi şans eseri keşfedilen eter gazıyla yapıldı.

Tıbbi ortamda uygulanan ilk genel anestezi maddesi azot oksittir ve 1772'de bir araştırma laboratuvarında sentezlendi. Bugün gülme gazı olarak da biliniyor ve beyni tümüyle bastırmadığından sonraları küçük cerrahi işlemlere ayrıldı. Ancak 1800'lerde William Thomas Green Morton (1819-1868) adlı Boston'lı bir diş hekimi o zamanlar diş hekimlerince yaygın kullanılan azot okside daha güçlü bir alternatif arayışına girdi. Kendisi eteri üretti.

İLGİLİ:  Böbrek naklinin riski ve başarısız olma nedenleri nedir?

Eter sıvı bir bileşikti ve etanol ile sülfürik asidi damıtarak elde etmişti. Deneysel bir çalışmaydı ve özelliğini henüz fark etmemişti. Bir gün şişelediği eteri oturma odasında ağzı açık bırakınca kendisinden geçti. 1846'da eteri herkesin gözü önünde büyük bir ameliyatta kullanarak tarihte yeni bir sayfa açtı.

Dietil eter kullandığı bu ilk genel anesteziyi 1846'da halka açık bir ameliyatla sergiledi ve tıp dünyasını derinden sarstı. Ameliyatın yapıldığı odaya Eter Kubbesi adı bile verildi. Ameliyat basında “acıların sonu” manşetiyle yer buldu. Dietil eterden sonra kloroform da kullanıldı ancak doktorlar anestezinin tam olarak nasıl işlediğini asla tümüyle çözemediler.

Anestezinin çalışma prensibi

Genel anestezi ilaçları, beyni çoğunlukla aktif olmayan bir durumda (mavi) bırakırken, beyin tabanındaki supraoptik çekirdek denilen küçük bir hücre kümesini (kırmızı) aktive ederek bilinç kaybına neden oluyor.
Genel anestezi ilaçları, beyni çoğunlukla aktif olmayan bir durumda (mavi) bırakırken, beyin tabanındaki supraoptik çekirdek denilen küçük bir hücre kümesini (kırmızı) aktive ederek bilinç kaybına neden oluyor. (Görsel: Duke)

Anestezi hem ağrıyı gideriyor hem de vücudu geçici felce uğratıyor ve de bellek kaybı yaratıyor. Anesteziye maruz kalan hastalar rüya görmüyor, hiç kıpırdamıyor ve zaman algısı yok oluyor. Anestezi bu yüzden uyumaktan farklı bir durum.

Anestezinin bu üç etkisini kontrol altına almak için bugün hastalara farklı anestezik ilaçlar birlikte verilir. Bunlar arasında sevofluran ve azot oksit (gülme gazı) gibi solunan maddeler ve propofol ile ketamin gibi intravenöz (damar yoluyla) ilaçlar var. Ksenon en yeni ve etkili anestezi gazlarından biri. Ancak asal bir gaz olarak kullanımı henüz fazla pahalı.

İLGİLİ:  Termodinamiğin sıfırıncı yasası nedir ve ne anlama gelir?

Anestezinin işe yaradığı biliniyor ancak nasıl çalıştığına dair tüm detaylar net değil. Bunun için bilincin aslında ne olduğunu ve nasıl çalıştığını anlamamız gerekecek. Ancak anestezinin nasıl işlediğine dair eldeki bilgiler anestezik ilaçların nörotransmiterleri etkilediği yönündedir. Nörotransmiter, sinir hücreleri arasında sinyal iletimi sağlayan kimyasal habercidir.

Birçok anestezik madde GABA yani gama-Aminobütirik asit adlı bir nörotransmiterin reseptöre erişimini kesiyor. GABA, beyinde duygu ve üst düzey düşünmeden sorumlu serebral korteksten gelen tepki sinyallerini iletiyor. Anestezi maddesinin bu sinyallerin taşınmasını engellemesiyle uyarılma sinyali ve uyku zamanı durmuş oluyor.

İnsan uyanıkken beynindeki nöronlar elektriksel uyarılar yoluyla sinyaller göndererek iletişim kurar. Anestezik maddeler nöronların iletişimini kesiyor ve kişinin bilinci kayboluyor. Beyin kapanmıyor ancak bellek oluşturma duruyor.

Kızıl saçı oluşturan genler anesteziye direnci artırıyor ve bu yüzden kızıl saçlı insanlarda %20 oranında daha yüksek anestezi maddesi kullanılması gerekiyor. Bu gen aynı zamanda acı hassasiyeti ile ilgili.

Anestezi türleri

Lokal anestezi belirli bir vücut bölümünü veya bölgesini beyne bağlayan sinirlerin engellenmesi yoluyla çalışıyor. Diş tedavisi sırasında ağızdaki sinirleri uyuşturmak için kullanılan novokain iğnesi veya omurilik tabanında bulunan ve pelvik bölgeye sinyal gönderen sinirleri engelleyerek doğum ağrısını azaltan epidural, lokal anestezikler arasında.

İLGİLİ:  George Eastman | Popüler fotoğrafçılık ve Kodak devri

Bölgesel anestezi maddeleri, nöronların hücre zarındaki proteinlere bağlanması ve pozitif yüklü parçacıkları dışarıda bırakması yoluyla çalışıyor. Kokain ilk keşfedilen ve hala kullanılan bölgesel anestezi maddelerinden biri.

Genel anestezi ise daha ciddi ameliyatlarda tüm bedeni uyuşturmak için kullanılıyor. Hastalar tümüyle bilinçsiz hale gelir ve dahası genel anestezi kan basıncını, stres hormonu salınımını ve kalp atış hızını sabitlediğinden vücudun cerrahi kesiklere verdiği fizyolojik tepkiyi azaltır.

Anestezinin tehlikesi

Anestezi risk taşıyor ve bu yüzden güvenli biçimde uygulanmak zorunda. Beyin aktivitesini bu denli yüksek oranda düşürmek tehlikelidir. Aşırı anestezi ilacı uygulamak bilinci kontrol eden korteksin yanında beyin sapındaki aktiviteyi düşürüyor. Bu da hastanın kalbinin durması, ciddi beyin hasarı ve ölüme yol açar. Ancak çok az anestezi ilacı uygulanırsa bu kez hasta uyanabilir.

Anestezi uzmanlarının ve hemşire anestezistlerin devreye girdiği yer burası. Bu tıp uzmanları ameliyatta yer alıyor ve hastaya verilen anestezik madde miktarını gerçek zamanlı kontrol ediyor. Bunun için hastanın solunumunu, kalp atış hızını ve diğer yaşamsal belirtilerini inceliyorlar.


Referanslar:

  1. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1362956/
  2. https://www.mayoclinic.org/tests-procedures/anesthesia/about/pac-20384568
  3. https://www.nigms.nih.gov/education/fact-sheets/Pages/anesthesia.aspx
  4. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3162622/

Yazar Berkay Alpkunt

Coğrafya ve astronomi üzerine geniş kapsamlı içerikler hazırlıyor. Diğer ilgi alanları canlı hayatı, bilim tarihi ve ülkeler olarak sıralanır. Aynı zamanda bağımsız video oyunlarına ilgilidir.