Kategoriler
Bilim & İnsan

Karina Bulutsusu: Yıldız doğum merkezi ve mezarlığı

Yıldızlar nebula yani bulutsularda doğar ve ölür. Gökbilimciler Samanyolu'ndaki yıldız oluşumlarını incelemek istediğinde mutlaka Karina Bulutsusu'na bakıyor. 230 ışık yılı genişliğinde olmasıyla gökyüzündeki en büyük bulutsulardan biri ve Orion Bulutsusu'ndan dört kat büyük ve çok daha parlak. Karina Nebulası Dünya'dan 7500 ışık yılı uzaklıktaki Karina Takımyıldızı'nda yer alıyor. İçinde bulunan Canopus yıldızı gökyüzündeki ikinci en parlak yıldızdır. Bulutsu yalnızca güney yarımküreden göründüğünden geç keşfedildi ve merkezi anahtarı deliğine benzediğinden Anahtar Deliği Bulutsusu da denir. Tüm bulutsu 900.000 Güneş kütlesinde.

Birçok antik uygarlık Carina Takımyıldızı'nı yelkenli gemiye benzetti ve Carina adı geminin tabanı anlamına geliyor.

Karina Bulutsusu'nun önemi

Tüm Karina Bulutsusu 900.000 Güneş kütlesinde.
Tüm Karina Bulutsusu 900.000 Güneş kütlesinde.

Evrendeki her şey gibi Karina Bulutsusu da bir yörüngenin içinde döner durur ve bize uzaklığı 6000 ila 10.000 ışık yılı arasında değişir. Mavi değişken yıldız Eta Carinae bulutsudaki en ünlü nesne. Bu devasa yıldız 100.000 yıl içinde hipernova patlaması gerçekleştirerek ölecek. 19. yüzyılda ışığı azaldı ve 20. yüzyılda artmaya başladı. Ölüme hazırlanmasına karşın Güneş'imizden 5 milyon kat yüksek enerji yayıyor. Güneş'ten 800 kat büyük ve 100 kat ağır. Eta Carinae'nin kanar gibi dışarı saldığı toz ve gaz, adını insana benzemesinden alan Homunculus Bulutsusu'nu oluşturuyor. İnsanlık görür mü bilinmez, Eta Carinae patladığında gökyüzündeki en parlak nesne olacak ve saçtığı materyaller yeni yıldızlar doğuracak.

İLGİLİ:  Leonardo da Vinci | Eserleri, hayatı, sözleri ve düşünce yapısı

1752'de Güney Afrika'ya yolculuk eden gökbilimci Nicolas Louis de Lacaille burada Karina Bulutsusu'nu keşfetti. Bir yıldız doğum merkezi ve mezarlığı olarak Hubble Uzay Teleskobu, Spitzer Uzay Teleskobu ve Chandra X Işını Gözlemevi bölgeyi devamlı inceliyor.

Karina'daki Mistik Dağ

Karina'daki Mistik Dağ oluşumu üç ışık yılı genişliğinde.
Karina'daki Mistik Dağ oluşumu üç ışık yılı genişliğinde.

Bir yıldız patladığında tüm materyallerini uzaya saçıyor ve toz ve gazdan oluşan bu maddeler ortaya sanatsal çizgiler çıkarıyor. Karina Bulutsusu'nda yakındaki yıldızlardan yayılan ışınımla biçimlenmiş bölgeler var. Yıldız oluşturan materyalle dolu Mistik Dağ (Mystic Mountain) en ünlülerden biri. Üç ışık yılı genişlikte ve "dağ tepelerinde" yeni oluşan yıldızlar var. En tepe uçlardaki bebek yıldızlar maddelerini jet biçiminde fırlatır. Bu bebek yıldızlar etrafındaki gaz ve bulutu kırarak açığa çıkarken, yakınlarındaki yıldızlar da o maddelere dışarıdan biçim veriyor. Birkaç bin yıl içinde bu bölge genç sıcak yıldızlarla dolacak.

İçeride doğan yıldızlar

Bulutsudaki bebek yıldızlardan çıkan jet akımları.
Bulutsudaki bebek yıldızlardan çıkan jet akımları.

Karina Bulutsusu başta hidrojen gazından oluşur ve evrenin her yerine yayılmış bu gazın tüm kaynağı 13,7 milyar yıl önceki Büyük Patlama'dır. Toz ve gaz bulutları evrenin her yerinde yeni yıldızlar doğuruyor ve Karina için durum aynı. Nebuladaki soğuk moleküler bulutlar hidrojendir. Aynı zamanda oksijen ve sülfür belirtileri var.

İLGİLİ:  Platin: Keşfi, özellikleri ve kullanım alanları (Platinyum)

Karina Nebulası'nda Bok kürecikleri denilen soğuk koyu bulutlar görülür. Burada gözlerden uzak yıldız doğumları gerçekleşiyor. Ne oldukları Dr. Bart Bok tarafından keşfedildi. Gaz ve toz birbirine yaklaştıkça artan yerçekimi maddeleri merkeze çekiyor ve artan ısı proto yıldız denilen ilk yıldızsı nesneyi meydana getiriyor. Sıcaklığın artmaya devam etmesiyle hidrojen füzyona uğrayarak nesnenin ışık saçmasını sağlıyor. Hem yıldızın radyasyonu hem de komşu yıldızların mor ötesi ışığı bu doğum merkezini fotoayrışmaya uğratarak bazı toz bulutlarını dağıtır ve biçimlendirir.

Karina Bulutsusu gibi herhangi bir bulutsuda doğan yıldızların kütlesi etrafındaki malzeme miktarına bağlı. Karina Bulutsusu çok sayıda büyük yıldız doğuruyor ve yalnızca Chandra X Işını Gözlemevi burada 14.000 yıldız tespit etti. Bunların birçoğu Güneş'in kütlesinde ve bazıları kat ve kat daha ağır. Güneş gibi sarı cüceler milyarlarca yıl yaşarken Karina'daki yıldızlar hızlı yanar ve birkaç milyon yılda yok olur.

Karina'daki yıldız kümeleri

Hubble Uzay Teleskobu'nun gözünden Trumpler 14 yıldız kümesi.
Hubble Uzay Teleskobu'nun gözünden Trumpler 14 yıldız kümesi.

Trumpler 14, Karina Bulutsusu'ndaki en büyük yıldız kümelerinden biri. 6 ışık yılı genişliğinde ve Samanyolu Galaksisi'ndeki bazı en büyük ve sıcak yıldızları barındırıyor. Trumpler 14, hepsi yaklaşık aynı anda doğmuş sıcak genç yıldızlara ev sahipliği yapan Karina OB1 yıldız birliğinin parçası. Bu birlikteki en büyük ve sıcak yıldız HD 93129Aa ve Güneş'ten 2,5 milyon kat daha parlak. Trumpler 14, 1 milyon yaşında ve gençtir çünkü Boğa Takımyıldızı'ndaki Ülker yıldız kümesi 115 milyon yıl önce oluştu. Trumpler 14'deki yıldızlar şiddetli rüzgarlar yaratarak nebula'ya biçim veriyor.

İLGİLİ:  Fizikte elektrik, manyetizma, atomlar ve radyoaktvite

Yaşlanan her yıldız hidrojenini tükettiğinde çekirdeğindeki helyumu yakar. Tüm yakıtları bittiğinde ise süpernova biçiminde patlarlar. Süpernova geçiren yıldız tüm parçalarını saçıyor ve bunlardan yeni yıldızlar doğuyor. Trumpler 14'deki yıldızlar hidrojenini normal yıldızlardan yüzlerce kat hızlı tüketmesiyle bilinir. Hızlı yaşa, hızlı öl. Trumpler 14'dek çoğu yıldız oluşmuş durumda ancak hala yenileri var. Bunlar siyah kürecik alanlar olarak görünüyor. Birkaç yüz bin yıla parlamaya başlamış olacaklar.

Karina Bulutsusu'nu görmek

Yeryüzünden görüldüğü biçimiyle gökyüzünde kırmızı Karina Bulutsusu.
Yeryüzünden görüldüğü biçimiyle gökyüzünde kırmızı Karina Bulutsusu. (Görsel: ESO/B. Tafreshi)

Karina Bulutsusu en iyi yazın ve ilk sonbahar aylarında güney yarımküreden görülür. Ayrıca kışın ve ilk ilkbahar günlerinde kuzey yarımkürenin güney sınırından görülebilir. Crux takımyıldızına çok yakın ve hem çıplak gözle hem de dürbün veya küçük teleskopla görülüyor. İyi bir teleskopa sahip olanlar Karina'daki Trumpler kümelerini, Homunculus, Eta Carinae ve bulutsunun ortasındaki Anahtar Deliği bölgesine bakabilir.


Referanslar:

  • https://theplanets.org/nebula-facts/carina-nebula/
  • https://hubblesite.org/contents/media/images/2007/16/2110-Image.html
  • https://www.nasa.gov/pdf/519377main_Carina_Nebula_Pillar.pdf

Yazar Berkay Alpkunt

Coğrafya ve astronomi üzerine geniş kapsamlı içerikler hazırlıyor. Diğer ilgi alanları canlı hayatı, bilim tarihi ve ülkeler olarak sıralanır. Aynı zamanda bağımsız video oyunlarına ilgilidir.