Kategoriler
Bilim & İnsan

Kehribar nasıl oluşuyor? Doğanın zaman kapsülü

Kehribar yeryüzündeki en bol ancak en gizemli maddelerden biridir. Üzerinde çokça çalışıldı ancak hala tam olarak anlaşılamadı. Bu madde birçok adla biliniyor: Baltık kehribarı, fosil reçinesi veya süksinit. Kehribar kiraz ağacından gelen sakız veya çamdan gelen reçine gibi çam cinsine ait ağaçların salgısından üretilir. Kehribarın özünün bir zamanlar yoğun, şimdiyse soyu tükenmiş ormanlarda kümelenmiş reçineli ağaçlar olduğu kabul ediliyor. Dünyanın en yoğun kehribar kaynağı Baltık bölgesinde. Üzerinde yıllarca yapılmış çalışmalara rağmen Baltık kehribarının botanik kaynağı hala bilinmez. Bu kehribarın günümüz Pinus (çam) ağacından türediği düşünülmüyor. Bulgular antik bir arokaryagil olan Agathis veya iğne yapraklı Pseudolarix gibi reçine üreten bir ağaçtan geldiği yönünde.

Kehribarın kökeni nedir?

Bugün Dünya'daki birçok kehribar milyonlarca yıl yaşında.
Bugün Dünya'daki birçok kehribar milyonlarca yıl yaşında.

Jeolojik olarak kehribara tüm dünyada rastlanıyor. Çoğu Eosen'e, birkaçı Oligosen ve Miyosen'e ve kalanları Tersiyer'e tarihlenen Tersiyer dönemden tortullarda kehribar bulunur. Kehribar ayrıca öz odundan üretilmesine rağmen ağaç kabuğundan çıkan reçineden oluşuyor. Reçine ağaç kabuğundaki boşlukları yara bandı gibi kapatarak ağacı korur. Boşluk, kabuğu çiğneyen böcekten kaynaklanabilir ve alana ulaşan reçine zamanla sertleşir. Reçinenin antiseptik özelliği ağacı hastalıktan koruyor ve yapışkanlığı böcekleri uzak tutuyor. Tarih öncesi ormanlarda reçine, ağaç gövdelerinden ve dallarından sızarak sarkardı ve bazen orman zeminine damlardı.

Bugün Dünya'da bulunan kehribarların çoğu yaklaşık 30-90 milyon yaşında ancak reçineyi kehribara dönüştürme sürecinin gerçekte ne kadar sürdüğü kesin olarak bilinmiyor. Keşfedilen en eski kehribar 320 milyon yıl önce Yukarı Karbonifer'e aittir. Kehribarın çoğu çam ağacından veya diğer kozalaklı ağaçlardan geliyor ancak çeşitli türde ağaçlar var. Bununla birlikte çoğu kehribar aslında soyu tükenmiş ağaç türlerinden gelir çünkü reçine çok uzun zaman önce sızmıştır.

İLGİLİ:  Baobab ağacı (Adansonia) | Yaşamın simgesi

Bazı ağaçlarda sızan reçine önceki reçinenin üzerinde birikerek katman oluşturur. Yapışkan madde uçan ve sürünen canlıları tuzağa düşürür. Reçineyle kaplı devrilen ağaçların kütükleri ırmak ve gelgitle kıyı bölgelerindeki deltalara taşınır ve zamanla tortuya gömülür. Bugün çoğu kehribar doğduğu ağaçtan uzakta bulunuyor. Günümüzdeki kehribar yığınlarının çoğu yeniden tortulaşma denilen jeolojik aktiviteyle oluştu.

Kehribar nasıl oluşuyor?

Kehribara dönüşen reçine, özünde yağ, asit ve alkol gibi uçucu sıvılar ve kehribara reçineli kokusunu veren aromatik bileşikler olan terpenden oluşuyor. Sıvılar zamanla dağılarak reçineden buharlaşır. Bu organik moleküller birleştikçe polimer denilen çok daha büyük moleküller oluşturuyor. Sertleşen reçine polimerleşmeye ve uçucu maddelerini kaybetmeye devam ederek sonunda tamamen polimerleşir ve uçucu olmayan inert (kimyasal olarak aktif olmayan) bir katı olan kehribar oluşur. Daha da önemlisi kehribar haline gelen reçinelerin neredeyse oksijensiz tortulara gömülmüş olmasıdır.

Peki gömülü reçinenin kehribar olması ne kadar sürüyor? Ağaç öz sıvısının akışkandan kaya benzeri kehribara dönüşme sürecinde reçinenin hangi noktada kehribar haline geldiğini tanımlamak zordur. Reçinenin kehribar olma hızı bileşiminin yanı sıra jeolojik koşullara bağlı. Reçinedeki kimyasal değişim yüksek sıcaklıkla arttığından kehribar oluşumunun jeotermal strese (sıcaklık) gösterilen tepki olduğu düşünülür. 200 ila 380°C arasında erime noktasına sahip olan kehribar erimekten çok yanar. Bir kehribar milimetre kare başına 900.000 kadar küçük hava kabarcığı içerebiliyor.

Kehribar ilginçtir çünkü içinde bitki, böcek ve diğer canlıların parçalarını barındırabilir. Reçine yapışkan ve sıvıdır, tatlılığı nedeniyle böcekleri çeker. Reçine sertleştikçe içine hapsolurlar ve korunurlar. İçinde bir organizma bulunan en eski kehribar akarlara sahip ve kuzeydoğu İtalya'dan 230 milyon yıl öncesinden geliyor. Bitki parçaları kehribarın kaynağını belirlemeye yardımcı olabilir ve böcekler ve diğer canlılar genelde mükemmel korunur ve geçmişin canlıları hakkında bilgi verir. Kehribar normalde fosilleşemeyecek canlılar barındırır.

İLGİLİ:  Fosil nedir ve nasıl oluşuyor?

Kimyasal yapısı

kehribar

Her reçinenin kehribara dönüşeceği kesin değil. Çoğu reçine yıpranır. Her şeyden önce reçinenin kimyasal olarak kararlı olması ve zamanla bozulmaması gerek. Güneşe, yağmura, aşırı sıcaklığa, bakteri ve mantar gibi mikroorganizmalara karşı dayanıklı olmalı. Bitkiler tarafından üretilen ve fosilleşebilen iki tür reçine var: Terpen reçineler, açık tohumlular (kozalaklı ağaç) ve kapalı tohumlular tarafından üretiliyor. Bunlar halkalı izopren (C5H8) yapılara sahiptir. Fenolik reçineler ise yalnız kapalı tohumlular tarafından üretilir. Medullosan denilen soyu tükenmiş bir ağaç türü benzersiz reçine türü üretmesiyle bilinir.

Bir sonraki faktör reçinenin fosilleşmek için doğru koşullarda olmasıyla ilgili. Genç kehribarlar deniz suyuyla taşınabilir (yüzer) ve tortunun altına gömülerek fosilleşir. Baltık'taki buzullarda birçok ağaç devrilir ve reçinenin gömülerek fosilleşmesini sağlar. Islak kil ve kum tortusu reçineyi iyi korur çünkü fazla oksijen içermez ve tortular kayalara dönüşür. Yoğun basınç ve sıcaklık reçinenin katı turuncu renkte bir mücevher haline gelmesini sağlar. İlk moleküler polimerizasyon ile kopal (genç kehribar) oluşur ve ardından ısı ve basınç terpenleri uzaklaştırarak kehribar oluşumunu tamamlar.

Kehribarın renkleri

Kehribar taş devrinden (13.000 yıl) beri dekorasyon ve mücevherlerde kullanılıyor. Bugün satılan kehribarlar taklit olabilir. En yaygın olanları henüz tam olarak kehribar olmamış genç reçinelerdir ya da vitray ya da plastiktir. Kehribarın gerçek olduğuna dair bir işaret tuzlu suda yüzmesidir. Kehribarlar farklı renkte ve biçimde olabiliyor. Açık bal rengi yaygındır ancak beyazımsı bir renkten siyaha ve hatta mavi veya kırmızıya dek kehribarlar var. Rengi ağacın türüne bağlı. Saydam kehribar ağaç kabuğundan salgılanan reçineden, daha bulanık kehribar ise ağacın içinden geliyor.

İLGİLİ:  Bir ağaç ne kadar oksijen üretir? Ağaçların oksijen üretimine dair veriler

Kehribar dünyanın her yerinde bulunabiliyor. Açık veya yeraltı madenciliği yapılabilir. Dünya'daki çıkarılabilir kehribarın çoğu Kaliningrad Oblastı'nda bulunuyor. 12. yüzyıldan beri buradan kehribar çıkarılıyor. Bazen deniz tabanına dalındığında kehribar bulunur. Bazıları sahile vurur. Dominik adı verilen bir kehribar türü mavidir ve çok nadir olduğu için çok değerlidir. Tünel tekniğiyle çıkarılır ve tünel çökebildiğinden tehlikelidir.

Doğal mumyalayıcı

Atıllığı ve inert dehidrasyonu ile doğal bir mumlayıcı.
Atıllığı ve inert dehidrasyonu ile doğal bir mumlayıcı.

Bazıları en az birkaç milyon yıllık maddelerin yeterince çapraz bağlı ve polimerize olduğunu ve kehribar olarak sınıflandırılabileceğini söylerken, diğerleri 40.000 yıl dek yakın tarihli kehribarlar olduğuna işaret eder. Kehribar reçineden çok daha kararlıdır. Kehribar ayrıca taşlaşmış ağaç veya dinozor kemiği gibi organiktir ancak bu maddelerin aksine kimyasal bileşimini zamanla koruyor ve bu nedenle bazı uzmanlar ona fosil reçinesi diyor. Kehribar bitkiyi de koruyabilir. Bitkiyi bakteri, mantar, solucan, salyangoz, böcek, örümcek ve küçük omurgalılardan savunur. Bazı kehribar parçalarında organik maddenin kimyasal olarak parçalanmasının sonucunda su damlacıkları ve kabarcıklar bulunur.

Reçinenin, içindeki organik maddeyi nasıl koruduğu hala tam olarak anlaşılmadı ancak kehribarı milyonlarca yıl koruyan kimyasal özellik içindeki flora ve faunayı da koruyor. Kehribarın hızlı ve içten içe uzanan doğal mumyalama özelliğinin arkasında atıllığı ve inert dehidrasyonu (kurutma) var. Kehribar oluşumunun karmaşık yapısı kökenlerine dair spekülasyonlar doğurdu. İçinde başka bir yerin ve zamanın florasını ve faunasını içeren ve topraktan ve denizden izler taşıyan, güneş ışığını bile taşıyormuş gibi görünen bu şey Dünya'daki en sıra dışı maddelerden biridir.

Yazar Berkay Alpkunt

Coğrafya ve astronomi üzerine geniş kapsamlı içerikler hazırlıyor. Diğer ilgi alanları canlı hayatı, bilim tarihi ve ülkeler olarak sıralanır. Aynı zamanda bağımsız video oyunlarına ilgilidir.