Kategoriler
Bilim & İnsan

Amip: Biçim değiştirerek hareket eden küçük canlılar

Amipler sürünür gibi hareket eden ve bazı türleri insan beynini hedef almasıyla bilinen tek hücreli mikroplardır. Bunlar basit ökaryotik organizmalardır. Ancak genetik içerikleri yönüyle tüm amipler yakın ilişkili değiller. Amip ilk kez 1755'te Alman böcek bilimci, ressam Rösel von Rosenhof tarafından keşfedildi ve ona Yunan tanrısı Proteus adına sonra Küçük Proteus dedi. Amip sözcüğü Yunanca "amoibe" ("değişmek") sözcüğünden gelir çünkü belirli bir gövde biçimleri yoktur ve sürekli biçim değiştirirler: Avını kovalarken kuyruğunu kullanarak yüzer gibi hareket etmesini sağlayan bir forma bürünebilir ve avını yakaladığında yeniden sürünerek yürüme formuna geçer. Alarm halindeki amipler gövdesini yıldız biçimine getirir. Amipler bakteri, bitki hücresi ve alg ile besleniyor. Amipin ne olduğuna, nasıl göründüğüne, nasıl hareket ettiğine ve bir canlı olarak önemine değinelim.

Amipi özel kılan nedir?

Gıda üretiminde kullandığı alg dolu Amoeba proteus.
İçinde gıda üretiminde kullandığı alglerin olduğu Amoeba proteus. (Görsel: Getty Images)

Tüm canlı organizmalar, hücresel karmaşıklığına göre prokaryot ve ökaryot olarak ayrılıyor. Amipler ökaryottur. Tek bir hücresi olmasına rağmen ökaryota özgü karakteristik özelliklere sahiptir: Hücresel içeriği hücre zarının içindedir ve DNA'sı çekirdek denilen merkezi bölümdedir. Enerji üretimi ve protein taşınmasını yürüten organelleri vardır. Buna rağmen organeli ökaryotlarla tamamen aynı değildir: İnsanlarda amipli dizanteriye neden olan parazitik amip Entamoeba histolytica'da proteinden sorumlu golgi organeli bulunmaz. Golgi benzeri sıvı dolu küçük bölmeleri vardır ve evrimin bir kırıtmasıdır.

İLGİLİ:  Starfish Prime: Uzayda gerçekleştirilen büyük nükleer test

Anoksik yani oksijenden yoksun ortamda yaşadığından enerji üreten mitokondri organeli olmayan amipler var. Mitokondrisi olmayan bu amipler mitozom denilen başkalaşmış bir organele sahip. E. histolytica'nın yanı sıra, yaşamak için başka bir organizmaya gereksinim duymayan Mastigamoeba balamuthi bunlara örnek.

Çoğu zaman gözden kaçsa da amiplerin inanılmaz sıra dışı davranışları vardır. Üreme süreçleri aseksüeldir: Amip, ikili fisyon denilen bir süreçle iki çekirdek oluşturur ve kendisini ikiye böler. Bu canlılar tatlı sularda yaşıyor. On binlerce Dicty amipi bir araya gelip birleşerek sümüklü böcek gibi toprakta sürünür biçimde hareket edebilir.

Amipin hareket etme biçimi

Vampyrella lateritia adlı bir amip (turuncu renkte) alg hücresinin (yeşil) içeriğini yiyor. Çoğu zaman gözden kaçsa da amiplerin inanılmaz sıra dışı davranışları var.
Vampyrella lateritia adlı bir amip (turuncu renkte) alg hücresinin (yeşil) içeriğini yiyor. Çoğu zaman gözden kaçsa da amiplerin inanılmaz sıra dışı davranışları vardır.

Amiplerin yapısı aslında gelişmiş organizmaların hücrelerine benzer. İnsandaki hareket eden beyaz kan hücreleri gibidirler. Tıpkı onlar gibi amipler de Latince "yalancı ayak" anlamına gelen psödopodia yordamıyla hareket ediyor. Hücre zarındaki sıvımsı sitoplazmadan çıkan bu ayaklar amipin yüzeye tutunarak kendisini ileri itmesini sağlar. Amipin bu hareket etme özelliği onu bitki, hayvan ve mantar gibi basit ökaryotik organizmalardan ayırıyor.

Amipler beslenme işini de yalancı ayaklarıyla yapabilir. Toprak amipi Acanthamoeba castellanii katı ve sıvı besinleri ayaklarıyla yutarak hücresine aktarıyor. Amiplerin çoğu bakteri yer. Hücre yüzeylerinde bakteriye bağlanan alıcıları var. Ayrıca bakterileri hücresinin içine doğru çekerek sindiren Amoeba proteus gibi dev amipler de bulunuyor.

İLGİLİ:  Çocuk felcinin tarihi ve aşının bulunması

Amiplerin sınıflandırılması

On binlerce Dicty amipi bir araya gelip birleşerek sümüklü böcek gibi toprakta sürünür biçimde hareket edebilir.
On binlerce Dicty amipi bir araya gelip birleşerek sümüklü böcek gibi toprakta sürünür biçimde hareket edebilir. (Tyler J. Larsen/Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0))

Aslında amip denebilecek belirli bir organizma grubu yoktur. Sürünerek hareket eden her protozoan (Latince "ilk hayvan") hücreye amip deniliyor. Amipler önceleri fiziksel yapılarına göre ayrılırken artık moleküllerine göre sınıflandırılıyor. Protistler o denli çeşitliler ki neredeyse tüm gruplarda bir amip bulunduğunu görebilirsiniz. Kahverengi alglerin (Labyrinthula) içinde ameboid (hareket edip, biçim değiştirebilen) organizma bile vardır. Çoğu amip Amoebozoa grubu içinde bulunuyor.

Amiplerin önemi nedir?

Yüzüklerin Efendisi yapımındaki Gandalf karakterinin şapkasına benzetilen bir amipin (Arcella gandalfi) taramalı elektron mikrografı (SEM) görüntüsü.
Yüzüklerin Efendisi yapımındaki Gandalf karakterinin şapkasına benzetilen bir amipin (Arcella gandalfi) taramalı elektron mikrografı (SEM) görüntüsü.

Amiplerin insanda hastalıklara neden olduğu biliniyor. Amebiasis veya amipli dizanteri insan bağırsak paraziti olan E. histolytica'nın neden olduğu bir enfeksiyon. E. histolytica kolon duvarını hedef alıyor ve kolonun iç astarının iltihaplandığı kolite neden oluyor. Parazit ishal ve dizanteri doğurabilir. E. histolytica enfeksiyonu dünyanın her yerinde görülürken, en çok sanitasyonun zayıf olduğu yerlerde ve kalabalık tropiklerde yaygın. Kontakt lens kullananlar Acanthamoeba keratiti denilen amip kaynaklı nadir bir kornea enfeksiyonu yaşayabiliyor. Acanthamoeba cinsindeki türler toprak, hava ve suda serbestçe yaşıyor.

Amipler ayrıca beyinde enfeksiyona neden oluyor. "Beyin yiyen amip" olarak adlandırılan Naegleria fowleri, ana amip meningoensefalite'ye (PAM) neden olur. Hastalık nadirken çoğunlukla ölümcül. Ateş ve kusma belirtisiyle başlayıp halüsinasyon ve komaya ilerler. N. fowleri kaplıca, göl ve ırmak gibi ılık tatlı su kütlelerinde veya zayıf klorlu yüzme havuzlarında ya da kirli, sıcak musluk suyunda bulunuyor. Bu amipler burundan girer ve beyne gider. Su yutarak bulaşmaz.

İLGİLİ:  Anti madde nedir? Önemi, özellikleri, üretimi ve kullanımı

Balamuthia mandrillaris adlı bir amip, granülomatöz amibik ensefalit (GAE) denilen beyin enfeksiyonunu doğuyor. Balamuthia enfeksiyonu nadirken %90 ölüm oranına sahip. B. mandrillaris toprakta bulunuyor ve açık yaradan veya kontamine toz solunmasıyla bulaşıyor. Amip 1980'lerde keşfedildi ve dünyada 200 vaka raporu olup yalnız ABD'de 100'ün üzerinde.

Amipler ayrıca insanlar için patojen olan bakteriler barındırabiliyor ve hatta bu bakterilerin yayılmasını sağlıyor. Zatürree ve grip gibi hastalıklar başlatan Legionella gibi bakteriyel patojenler bir amip tarafından yenir ancak sindirilmez. Bakteri amipteki hücre sıvısından bozulmadan geçer ve burada hücre içinde çoğalır. Bakteri bu ortamdayken klorlu su gibi önlemlere dirençli hale gelir.

Fabrikalardaki soğutma kuleleri (devasa bacalar) hem amiplerin hem de bu bakterilerin yaşayabildiği yerlerden biri. Soğutma kulesinden dışarı çıkan su damlacıklarını yoldan geçen insanlar soluyabilir. İnsanlar Legionella gibi bir patojenle dolu amipli su damlasını soluduğunda kişinin bağışıklığı zayıfsa savunma hücrelerinden makrofajı enfekte eder. Makrofaj hem amip gibi görünen hem de biyokimyasal anlamda amipe benzeyen bir hücredir.

Amipler yalnızca insanda hastalığa yol açmıyor. Kendileri toprak ekosisteminin de önemli bir parçası. Amipler zararlı bakterileri avlayarak topraktaki sayılarını kontrol altında tutar. Amipler topraktaki besin maddesinin geri dönüşümü için de önemli. Bakteri topraktaki besinleri tükettiğinde ve bir amip tarafından yenildiğinde besinler yeniden toprağa salınarak bitkilere besin olur.


Referanslar:

  • https://bmcbiol.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12915-014-0076-2
  • https://journals.asm.org/doi/10.1128/AEM.01866-20

Yazar Berkay Alpkunt

Coğrafya ve astronomi üzerine geniş kapsamlı içerikler hazırlıyor. Diğer ilgi alanları canlı hayatı, bilim tarihi ve ülkeler olarak sıralanır. Aynı zamanda bağımsız video oyunlarına ilgilidir.